Ақылды етікші

Бұрынғы кезде халқына пайдалы ісімен танылған адал патша болыпты. Халық оның бұйрықтарын үнемі орындап отырыпты. Бір күні патша халықтың өзіне деген құрметін ғана емес, оның бұйрыққа қаншалықты адал екендерін сынамақ болыпты. Ол әдейі халыққа зиянды көрінетін мынадай екі бұйрық беріпті: “Ешкім пайда таппасын және кеш түскенде шам жақпасын!” Бұл бұйрықты уәзірлері арқылы халқына жеткізіпті. Уәзірлер патшаның бұйрығын халыққа жеткізіп, оның орындалатынын айтыпты. Дегенмен патша олардың сөзіне сене салмай, халықтың бұйрықты орындауын өзі тексермекші болыпты. Сондықтан патша бір күні түнде үстіне ескі киімдер киіп, ел ішін аралапты. Бір үйден шамның жарығын көріп, өзін қайыршы секілді көрсетіп сол үйге кіріпті. Үйде біреу етік тігіп отырыпты. Ол патшаға бір үзім нан беріпті. Сонда патша етікшіден патшаның бұйрығын неге орындамағанын сұрапты. Етікші өзінің кедей екенін және күн сайын төрт сом пайда тауып, төрт сом зардап шегетінін айтыпты. Осы сөз патшаға түсініксіз болып қалыпты. Патша сарайға қайтып келген соң, төрт уәзіріне етікші сөзінің мәнін табуды тапсырыпты. Патша уәзірлеріне төрт күн уақыт беріпті. Үш күн ішінде олар жауап таба алмай, қатты уайымдапты. Содан олар патшаға көрінбей қашуды ойлаған кезде, етікші уәзірлерге өзі келіп, патшаның сауалына жауап бере алатынын айтыпты. Уәзірлер оған әрқайсысы мың теңгеден, барлығы төрт мың теңге беруге келісіпті. Етікші уәзірлерден төрт мың теңгені санап алып, барлығы бірге патшаға келіпті. Сөйтіп етікші патшаға айтыпты: «Мен етік тігіп, әр күні төрт теңге пайда табамын, төрт теңге зиян да көремін. Оның мәні былай: бір сомды қарызға беремін, бір сомды ескі қарызыма беремін, бір сомды құдыққа тастаймын, бір сомды әйелім екеуміздің қаражатымызға жұмсаймыз», - депті. Сонда патша: - Әйеліңмен екеуіңе жұмсалған ақшаны бәріміз де түсінеміз, қалған үш теңгенің жұмсалған орнын анықтап түсіндір, - депті. Бұл сөзге етікші былай жауап қайырыпты: «Бір теңгені қарызға беремін дегенім - мені қартайғанда асырайтын балама беремін дегенім, бір теңгені қарызыма беремін дегенім - мені бала кезімде асыраған қарт әке-шешеме беремін дегенім, ал бір теңгені құдыққа тастаймын дегенім - күйеуден қайтып келген қызыма беремін дегенім». Осылайша етікшінің «пайда» мен «зиян» дегені қарапайым ақша есебі емес, отбасы алдындағы жауапкершілікті білдіретінін түсіндіріпті. Патша етікшінің жауабына риза болып, оны өзіне уәзір етіпті. Осылай етікші бай болып, мұратына жетіпті.

Жинаушы: А. Диваев. «Тарту» жинағы. – Ташкент: Қазақ мемлекет баспасы, 1924. – 91-б.