Киіз үй мен ағаш үй

1847 жылы мен судья болып қызмет атқарып жүрген кезімде, алдыма екі еңбекқор адам келіп, бір-біріне шағымданды. Олардың бірі мешер, екіншісі қазақ еді. Екеуі де өз еңбегімен күн көретін, іскер адамдар болатын. Мешер қазақтарға жер үй салып, сол арқылы табыс табатын. Бір күні ол қазаққа: – Қыста қатты тоңамыз. Сондықтан өзімізге ағаш үй салып алайық, -деп ұсыныс жасайды. Алайда қазақ бұл пікірмен келіспейді: – Одан да киіз үй жасап алайық. Ол бізге әрі жазда, әрі қыста қолайлы. Біреу жұмысқа шақырса, үйімізді артып алып, қалаған жерімізге көшіп жүре аламыз, -дейді. Мешер киіз үйдің қолайсыз екенін айтып: – Киіз үйде күндіз де, түнде де суық болады,-деп қарсы болды. Қазақ болса, ағаш үйдің кемшілігін айтады: – Ағаш үйді көшкен кезде артып алып жүру мүмкін емес,- дейді. Осылайша екеуі киіз үй мен ағаш үйдің артықшылықтары туралы ұзақ таласады. Ақырында өз пікірлерінің қайсысы дұрыс екенін судьяға шештірмек болады. Мен алдымен олардың тұрмыс жағдайын анықтау үшін бірнеше сұрақ қойдым: – Айына екеуің қанша табыс табасыңдар? Олар: – Айына 40-50 теңге шамасында табамыз,- деп жауап берді. Содан кейін үй салуға кететін шығынды сұрадым. Олар кішкентай киіз үй мен шағын жер үйді өз күштерімен салатын болса, шамамен 30 теңге жеткілікті екенін айтты. Бұдан соң бұрын қайда тұрғандарын сұрадым. Олар жаз кезінде ел жайлауға көшкенде, басқа адамдардың киіз үйлерін жалдап тұрғанын айтты. Ол үшін жазына 10-15 теңге төлеген. Ал қыста біреудің үйінде уақытша тұратын немесе белгілі бір үйді жалдап, оған да ақы төлейтін болған. Олардың жағдайын толық түсінген соң, мен: – Екеуіңнің де пікірлеріңде шындық бар,- дедім. Қазақ үшін киіз үйдің басты артықшылығы – оның көшіп-қонуға ыңғайлы болуы. Жаз кезінде ел жайлауға көшкенде, олар қыстауда қалып, бір қыстаудан екіншісіне жұмыс іздеп көшіп жүре алады. Сонымен бірге жаз мезгілінде киіз үйдің ауасы ағаш үйге қарағанда жақсырақ болуы мүмкін. Сондықтан қазаққа шағын киіз үй жасап алуды ұсындым. Ал мешер үшін қыс мезгілінде жылы әрі жайлы үйдің болғаны маңызды еді. Өйткені олар түрлі ұсақ жұмыстармен айналысып, кейде күні бойы далада жұмыс істейтін. Мұндай адамға жұмыстан кейін жылы жерде жақсы демалу қажет. Сондықтан мешерге шағын жер үй салуға кеңес бердім. Жазда киіз үймен көшіп жүріп, сонда тұруға, ал қыста жер үйде тұруға болады. Бұған қоса, жыл сайын басқа адамдардың үйін жалдауға жұмсалатын ақшаны өз үйін салуға жұмсаса, бірнеше жылдан кейін бұл отбасы үшін әлдеқайда тиімді болмақ.

Ы. Алтынсарин. Қазақ әдебиеті хрестоматия, екінші бөлім. Қазақтың біріккен мемлекеттік баспасы. – Алматы, 1944.