Ұядағы зорлық

Қартқожа ер жетіп, есейген сайын айналасында әділетсіздіктерді анық көре бастайды. Құрбы-құрдастарының кейбірі оны кедей болғаны үшін мазақ етеді, тіпті, күш көрсетеді. Осындай ауыр жағдайларды көріп өскен Қартқожаны кедейлік пен әділетсіздік көп ойландырады. Бір күні Қаржасбай деген байдың баласы Қартқожаның қарындашын тартып алып, қайтармай қояды. Қартқожа қанша жалынса да, қарындашын ала алмайды. Ызаланған ол бай баласының қағазын тартып алып, жыртып тастайды. Бұған жауап ретінде байдың баласы және екі-үш бала қосылып, Қартқожаға жабылады, оны ұрып, мұрнын қанатады. Қартқожа көрген қорлығын жылап келіп, әкесі Жұманға айтады. Жұман баласының жағдайына налиды да, атқа мініп, Қаржасбайдың үйіне барады. Ол болған жайды байға түсіндіреді. Қаржасбай өз баласына ұрысып, қарындашты қайтарып береді. Бірақ баласына ара түскені үшін Жұманның өзін ұрысып, оған наразы болады. Жұман амалсыз үйіне қайтады. Қартқожа мұндай зорлықты басқа балалардың да көріп жүргенін жақсы біледі. Жас кезінде бай балалары біреулерді жерге құлатып, киімін жыртып, кітабын шашып, тіпті жаяу қалдырғанын көрген. Сондықтан ол ішінен: «Менің кедейлігім болмаса, олардың менен ақылы артық па?» деп ойлайды. Байлардан тек Қартқожа қысым көрмейді. Күшті адамдар оның әкесіне де күш көрсетеді. Мақымет деген кісі үйлерінің бір құнан өгізін қарызға алып, неше сұраса да, бермей қояды. Ол болыспен құда болғандықтан, Жұманның оған қарсы шығуға шамасы келмейді. Жұманның жалғыз атын да оның рұқсатынсыз алып қояды. Бұған қоса, ауылнайдың салық төлемеді деп Жұманды ұрысқанын, көрші ауылдағы Бұқабай бидің егістік жерін тартып алғанын да Қартқожа есітеді. Әкесінің әркімге барып, еш нәтиже шығара алмай жүргенін көрген ол бұл оқиғалардың бәрін жүрегіне алады. Сондықтан Қартқожа болыс, тілмаш, ауылнай, шабарман сияқты «атқа мінген» адамдардың іс-әрекетін ертегілерде кездесетін жалмауыз, жан алғыш сияқты қабылдайды.

Жүсіпбек Аймауытов. «Қартқожа» (үзінді). Қазақ әдебиеті хрестоматиясы, 3-кітап.