Көкбұта

Англияда мені таңғалдырған тағы бір керемет -- көкбұта. Біздің даламызда көкжиекке көз салсаң, сары-жасыл кеңістік көсіліп жатады. Ал бұл жерде, әсіресе Йоркшир мен Шотландия шекарасына жақын тұстарда, жер беті тұтастай күлгін-сия түске боялып кетеді. Бірінші рет көргенде сене алмай, көлікті тоқтатып, далаға шығып ұзақ қарап тұрдым. Көз жеткен жердің бәрі -- тұтас көкбұта теңізі. Жергілікті досым бұл өсімдіктің мұндағы өмірдің ажырамас бөлшегі екенін айтты. Көкбұта тек әдемілік емес, ол тауықтар мен қойлардың азығы, төсеніші, тіпті шатыр жабатын материал ретінде де қолданылған. Ертеде шотландықтар одан сыра қайнатқан, бүгінде бал аралары сол көкбұта гүлінен әлемдегі ең хош иісті балдың бірін жинайды. Дәмін татып көрдім -- кәдімгі балдан қоюлау, аздап түтін иісі бар, ерекше. Ең таңғаларлығы -- көкбұта топырағы. Бұл жерлерде жердің беті серіппелі матрас секілді, басқанда аяғың астында былқ-сылқ етіп жатады. Мыңдаған жылдар бойы шірімеген өсімдік қалдықтарынан пайда болған шымтезек. Ол ылғалды тамаша сақтайды, сондықтан көкбұта ешқандай суарусыз, адамның көмегінсіз өсе береді. Ағылшындар бұл шымтезекті аралап серуендегенді ерекше жақсы көреді, ауасы таза, айнала тып-тыныш, тек ара-тұра құр қанатының дыбысы естіледі. Мені тағы бір таңғалдырғаны -- көкбұта гүлдеген кездегі түстердің өзгеруі. Тамыз айында ашық қызғылт болып ашылса, қыркүйекке қарай қою күлгінге айналады, қазан айында түтінді-сұр түске боялады. Күн батқанда соңғы сәулелер көкбұта үстіне түскенде, бүкіл аңғар жанып бара жатқан шоқтай болып көрінеді. Осы сәтті көріп тұрып, ағылшын ақындары неге көкбұта жайлы сонша көп жырлағанын түсіндім. Бұл жай ғана өсімдік емес, бұл -- уақыттың өзін тоқтатып қойғандай сезім. Қазір де көзімді жұмсам, сол күлгін теңіз бен тәтті балдың иісі есіме түседі.