Грейг қызғалдағы

Көктем келіп, тау баурайындағы қар еріген кезде, жартастың арасынан қып-қызыл от жанып шыққандай болады. Бұл – Грейг қызғалдағы. Ғалымдар оны Орта Азияның эндемигі деп атайды. Эндемик дегеніміз – жер шарының басқа бір түкпірінде табиғи күйінде кездеспейтін өсімдік. Қызғалдақтың отаны – Нидерланд деп ойлайтындар көп. Ал шын мәнінде, қызғалдақтың ата-тегі Орта Азия мен Қазақстанның тауы мен даласынан шыққан. Біздің елде қызғалдақтың отызға жуық түрі өседі, ал Грейг қызғалдағы олардың ішіндегі ең әдемілерінің бірі. Бұл гүл 1873 жылы ғылымға белгілі болды. Атын орыс ботанигі Эдуард Регель Ресейдің бақ өсірушілер қоғамының төрағасы Самуил Грейгтің құрметіне қойған. Гүлдің бойы небәрі жиырма-отыз сантиметрдей, ал басы өте үлкен: қып-қызыл, кейде қызғылт-сарғыш күлтелерінің түбінде қара дақ бар. Бір қызығы, оның жапырағы да ерекше: ортасынан күрең-қоңыр жолақтар өтеді, ал шеті толқынданып тұрады. Тіпті гүл ашылмай тұрғанда да, жапырағына қарап, оны басқа қызғалдақтан ажыратуға болады. Қазақ даласында қызғалдақ ежелден бақыттың, көктемнің белгісі саналған. Көшпенділер мал қыстаудан шығып, жайлауға көшкен кезде, көктемнің алғашқы гүлін көру жақсы ырымға жатқан. Дәл осы гүлдердің ішінде Грейг қызғалдағы ерекше көзге түседі, себебі оның түсі басқалардан әлдеқайда ашық. Грейг қызғалдағы Қаратау мен Талас Алатауының етегінде, тасты, құрғақ беткейлерде өседі. Сәуірдің аяғы мен мамырдың басында гүлдейді. Күн шықпаса, күлтелерін жиып, жабылып тұрады, ал күн сәулесі түскенде бірте-бірте ашылып, шуақ жинағандай болады. Қызғалдақтың тіршілігі өте қысқа. Ол – эфемероид. Яғни көктемде бірнеше апта ішінде өсіп, гүлдеп, тұқым байлап үлгереді, ал жаздың ыстығында жер астындағы пиязшығында ұйықтап жатады. Дәл сондықтан тау баурайы мамырда жалт етіп қызарып шығады да, маусымда қайта сарғайып, тыныштала қалады. Қазір бұл өсімдік сирек түрге жатады. Сондықтан оны жұлуға болмайды, пиязшығын қазуға мүлде болмайды: тек суретке түсіріп, тамашалаған жөн. Бір жұлынған гүлдің орнына жаңасы келесі жылы шықпауы мүмкін. Ал оның «туыстары» бүкіл әлемге тарап кеткен. Голландиялық селекционерлер Грейг қызғалдағының негізінде бақтарға арналған көптеген жаңа сорт шығарған. Еуропа немесе Америка бақшасында ашылып тұрған қызғалдақты көрсеңіз, оның арғы тегі Қазақстанның тауында өскенін еске алыңыз.