Жол бойында

Мамыр айы. Қызметтегі қазақ жігіттері ауылдарына қарай қайтып келе жатты. Бірі толық, бірі арық, бәрі ұзақ жолдан шаршаған. Күн өте ыстық. Терезені ашсаң, ыстық жел бетке соғады. Жол бойында бірен-саран қазақ үйлер көрінеді. Кейбір үйлердің сыртқы көрінісі нашар, айналасында мал аз. Адамдар да күнге күйіп, жол маңында жұмыс істеп жүр. Қолдарынан күрек түспейді. Олар ауыр еңбектен шаршаса да, сәнді киінген жолаушыларды көргенде күліп қояды. Еңбек еткен адамның жұмысы адамдардың күнделікті өміріне қажет көп нәрсені береді. Пойыз бекетке тоқтады. Әйелдер айран, сүт, қымыз сатып отыр. «Қымыз тәтті, қымыз жақсы!» – деп шулаған дауыс. Жақсы қымыз дайындаудың өзі үлкен еңбек: биені сауып, қымызды сабада ұзақ пісу керек. Мұндай жұмысты малы бар адам ғана істей алады. Ал бір-екі биесі бар кедейге қымызды көп дайындау қиын. Оның үстіне сататын қымызға шалап қосатындар да кездеседі. Сонда қымыздың дәмі өзгеріп, қойыртпаққа айналады. - Шырағым, қай жақтан келесің, - деп қара шал, таяғына сүйеніп жаныма келді. - Қызылордадан келеміз, - деймін. - Не хабар бар? - Еш хабар жоқ. - Біздің жақта жастарды әскерге үйретіп жатыр, одан не білесің? - дейді. Жастарға әскер өнерін үйретудің не екенін түсінбегені көрініп тұр. Түсіндіріп айта бастап едім. - Бәсе, солай шығар, Бақтыбай соғысқа айдайды деп қорқытып еді, – дейді. Ел ішінде бәрін толық білмеген адамдарды басқалар қорқытып, өз пайдасын ойлауы мүмкін. Касса алдында билет күткен адамдар. Көбі билет ала алмай, ренжіп тұр. Әркім өз жұмысымен жолға шығады, әркімнің өз қажеті бар. Сондықтан жолға шыға алмай қалу олар үшін қиын. Ал пойыздың ішінде бос орындар бар. Бір жерде алты орын, тағы бір вагонда он сегіз орын бос. Осыны естіген жолаушылар «Неге бұл орындарға билет сатылмайды?» деп шуласуда. Пойыздың ішінде тәртіпті бақылайтын қарт жолсерік бар еді. Жолаушылардың бірі қол жуатын жердегі суды бітірген. Кейбірі қалған суды терезеден төгіп, пойыздың сыртын лас қылған. Қарт жолсерік: «Бұл үкіметтің мүлкі, оны таза сақтау керек», – деді. Үкімет мүлкіне жақсы қарау қажет екені рас. Ортақ затты бүлдірмеу, суды босқа төкпеу, тазалық сақтау – дұрыс талап. Бірақ бірнеше бос орынды пайдаланбай алып жүру де мүлікті дұрыс пайдалану емес. Үкіметтің мүлкін сақтау деген оны тек таза ұстау емес, халыққа пайдалы етіп қолдану емес пе? Пойыз әрі қарай жүрді. Терезеден шексіз дала, қызыл құм, сирек өскен шөп пен шағын үйлер көрінді. Айналада су да, көп мал да, үлкен қала да жоқ. Құмға шөп шығару үшін су қажет. Ал осы жерде өмір сүріп отырған елге білім керек. Су жерге жан берсе, білім адамға және елге жол ашады. Жол бойындағы қарапайым үйлер мен ауыр еңбек етіп жүрген адамдар осы қажеттілікті анық көрсетіп тұрғандай еді.