Әртіс

1920 жылдың күзі еді. Ауылдағы мектепте қойылым қойылатыны хабарланып, біз де бардық. Мектеп ұзын, қарапайым үйде орналасқан. Үйдің алдында бұзау, қозы мен арық қой тұр, терезе алдында ыдыс-аяқ пен қазан жатыр. Үйдің бір шеті ескі заттармен бөлініп, сахна жасалған. Бұл – мектеп оқушылары әртіс болып ойнайтын жер еді. Мұғалім шаршап жүр. – Мектеп үйіміз осы, - деді ол. Үйде бес-алты жас жігіт отыр. Жарық әлсіз болғандықтан, адамдарды анық көру қиын. Олар сахнаға кіріп-шыққан оқушылар туралы күліп, әзіл айтып отыр. Біреуі: – Не үшін керек не екенін білмеймін, - деді. Олардың сөзінен театрды түсінбейтіні байқалды. Олар қойылымға дайындықты қажетсіз әуре сияқты қабылдады. Қойылым басталды. Сахнада бір қарт ер адам мен бір қарт әйел қыздың оқуы туралы дауласты. Қарт қызын оқытуға қарсы, әйел болса қыздың оқығанын дұрыс көреді. – Жас баланы бұзасың, - деп қарт әйелге ашуланады. Осы кезде Бүлкібай сахнаға кіріп келді. Алғаш көрген адам оны да әртіс деп ойлауы мүмкін еді. – Менің шымылдығым қайда? - деді ол ашумен. Сахнада тұрған шымылдықты жұлып алды. Қарт болып ойнап жүрген мұғалім сақалын шешіп, Бүлкібайды тоқтатуға тырысты. Бірақ ол ешкімді тыңдамай, шымылдықты алып шығып кетті. Қойылым аяқталмады. Көріп отырған төрт-бес жігіт әртістерге көмектесудің орнына: – Осы керек еді! - деп күлісті. Олар үшін театр әлі түсініксіз жаңа нәрсе болатын. Бір аптадан кейін мұғалімнің науқас екенін естіп, оған бардым. Ол қатты әлсіреп қалған еді. Мені көрген соң: – Театрдан тапқан олжам, - деп күлімсіреуге тырысты. Қойылым күні ол жүгіріп жүріп терлеген, содан кейін далаға шығып, суық тиген екен. Біраз үнсіз отырғаннан кейін мұғалім күш жинап: – Елдің білімі аз ғой. Жаңа нәрсенің бәрін бірден қабылдай алмайды. Жүре-жүре үйренер. Театрға да үйренер. Бір күні «қашан болады?» деп өздері күтетін уақыт келеді. Әттең, мен оны көре алмаймын ғой, - деді. Мұғалім сол науқасынан қайтыс болды. Ауылдағы кей адамдар оның өлімін театрмен байланыстырып, әртүрлі сөз таратты. Бірақ уақыт өте жағдай өзгерді. Бес-алты жыл өткен соң Ұлттық театр ашылды. Оның аты қазақ даласына жайылды. Театр туралы естіген адамдар қойылым көруге қызыға бастады. Бір кезде шымылдықты алып кеткен Бүлкібайды кейін тағы кездестірдім. Ол: – Қызылордада әртістер бар дейді, қойылым қояды дейді. Соларды бізге әкеліп неге көрсетпейсіңдер? – деді. Осы сөз мұғалімнің бұрынғы ойын дәлелдеді. Алғашында театрды түсінбеген адам кейін өзі қойылым көргісі келді. Театрдың ашылғанына бір жыл толғанда да оның елге әсері анық көрінді. Әмір, Иса, Серке, Қалыбек, Елеу сияқты әртістердің атын көпшілік біле бастады. Олардың өнерін көрген адамдар: – Жаса, әртістер! – деп қолдау көрсетті. Мұғалім айтқан сөз рас болды: жаңа өнерді қабылдамаған ауыл адамдары бірте-бірте театрға қызығып, оны күте бастады.