Адастырма

Келген қонақтарды совхоз директоры Сәбидің әйелі Жаңыл келін қарсы алды. Ол ширақ қимылды, қара торы әйел еді. Жаңыл қонақтарды Жаңа жыл мерекесімен құттықтап, “Құтты қонақ келсе, қой егіз туады”, дейді. Амандасып болған соң, үйдегілер әңгімеге кірісті. Осы кезде Қайыптың екі жағына Климен мен Энгельсина атты екі бала келіп отырды. Олар шамамен он бір-он екі жаста болатын. Балалар Сәбидің алғашқы әйелінен туған. Ал Жаңыл Сәбиге екі жыл бұрын тұрмысқа шыққан жас әйелі еді. Қайып – Сәбидің туған ағасы. Ол балалармен тіл табысудың ерекше тәсілін білетін: үлкендермен үлкенше сөйлессе, балалармен олардың жасына сай қарапайым әрі түсінікті тілде сөйлесетін. Ол балалардың бір нәрсе күтетінін байқап: – Балалар, «қара қарғаның адастырмасы» дегенді білесіңдер ме?-деп сұрады. Балалар бұл сөздің мағынасын білмейтіндерін айтты. Сонда Қайып қара қарғалардың балапандарын қалай өсіріп, ұшуға үйрететінін түсіндірді. Қарғалар көктемде жұмыртқалап, жаз бойы балапандарын тәрбиелейді. Күзге қарай оларды өздігінен ұшуға дайындайды. Қараша айының алдында «Қазанның қара дауылы» деп аталатын кезең болады. Сол уақытта қарғалар балапандарын ертіп, аспанда ұзақ уақыт ұшады. Бірде биікке шарықтаса, бірде төмен қарай құлдилайды. Қарғалардың көптігі соншалық, аспанның жүзін түгелдей жауып кеткендей әсер қалдырады. Халық осы құбылысты «қара қарғаның адастырмасы» деп атаған. Өйткені балапандар осы кезеңнен кейін анасынан танымай, адасып кетуі мүмкін. Энгельсина әңгіменің мәнін нақтылау үшін: – Сонда анасы балапандарын танымай ма?-деп сұрады. Климен оның сөзін түзетіп: – Жоқ, анасы емес, балапандары анасын танымай қалады,-деп жауап берді. Алайда Қайып бұл құбылысты тек құстардың тіршілігімен байланыстырып қана қоймай, оның астарлы мағынасын да түсіндірді. Ол балаларға адамның да өскен сайын өзгеретінін айтты. Бүгінгі бала ертең есейіп, жаңа ортаға бейімделіп, өз жолын табады. Мысалы, бірі директор, екіншісі ақын болуы мүмкін. Сонда Қайыпты да, балалардың туған әкелерін де танымайтын жаңа адамдар, яғни олардың өз балалары дүниеге келетінін айтты. Қайыптың пікірінше, «қара қарғаның адастырмасы» деген сөздің шын мәні – адамның өсуі, өзгеруі және жаңа тұлға болып қалыптасуы. Балалар оның сөзін үнсіз тыңдап, айтылған ойдың мағынасын түсінгендей болды.

Сәйділ Тайжанов. «Шығармалар жинағы».