Киіз үй мен ағаш үй

1847 жылы мен судья болып жұмыс істеп жүрген кезде, алдыма екі адам келді. Олар бір-бірімен ұрысып, кімнің пікірі дұрыс екенін анықтағысы келді. Біреуі мешер, екіншісі қазақ еді. Екеуі де еңбекқор және өз еңбегімен ақша табатын адамдар болатын. Мешер қазақтарға жер үй салып беріп, ақша табатын. Бір күні ол: – Қыста қатты тоңамыз. Сондықтан өзімізге ағаш үй салып алайық,- дейді. Қазақ оған келіспейді: – Оның орнына киіз үй жасайық. Ол бізге жазда да, қыста да ыңғайлы. Егер бір жерге жұмысқа шақырса, киіз үйді артып алып, басқа жерге көшіп кете аламыз,- дейді. Мешер киіз үйдің қолайсыз екенін айтады. Ал қазақ ағаш үйдің көшіп жүруге қиын екенін айтып, оған қарсы болады. Осылайша екеуі ұзақ уақыт таласады. Соңында судьядан кеңес сұрауға шешім қабылдайды. Судья олардың жағдайын түсіну үшін бірнеше сұрақ қояды. Алдымен: – Айына екеуің қанша ақша табасыңдар?-деп сұрайды. Олар айына 40-50 теңге табатындарын айтады. Содан кейін судья үй салуға қанша ақша кететінін сұрайды. Олар кішкентай киіз үй мен шағын ағаш үйді өздері салса, шамамен 30 теңге жеткілікті болатынын айтады. Бұрын олар жазда жайлауға кеткен адамдардың киіз үйлерін жалдап тұрған. Ол үшін жазына 10-15 теңге төлеген. Қыста да басқа адамдардың үйлерінде тұрып, ақы төлеген. Судья біраз ойланып: – Екеуіңнің де пікірлеріңнің дұрыс жері бар,- дейді. Ол қазаққа киіз үй жасауды ұсынады. Себебі киіз үй көшіп жүруге ыңғайлы. Ал мешерге қыс кезінде жылы әрі жайлы болу үшін жер үй салуға кеңес береді. Судьяның ойынша, олар жыл сайын басқа адамдардың үйін жалдағанша, өз үйлерін салғаны тиімді. Жазда киіз үймен көшіп жүріп, қыста жер үйде тұруға болады.

Ы. Алтынсарин. Қазақ әдебиеті хрестоматия, екінші бөлім. Қазақтың біріккен мемлекеттік баспасы. – Алматы, 1944.