Ұядағы зорлық

Қартқожа ер жеткен сайын өмірде әділетсіздіктің көп екенін байқайды. Құрбы-құрдастары оны кедей болғандықтан мазақтап, кейде күш көрсетеді. Мұндай оқиғалар оның көңілінде қалады. Бір күні Қаржасбай байдың баласы Қартқожаның қарындашын тартып алып, қайтармай қояды. Қартқожа қарындашын сұрап, жалынса да, бай баласы бермейді. Ақыры ашуланған ол бай баласының қағазын тартып алып, жыртып тастайды. Содан кейін байдың баласы екі-үш баламен бірге Қартқожаны ұрып, мұрнынан қан ағызады. Қартқожа жылап үйіне келіп, мектепте қысым көргенін әкесі Жұманға айтады. Бұған ашуланған Жұман атқа мініп, Қаржасбайдың үйіне барады. Ол болған оқиғаны байға айтып түсіндіреді. Қаржасбай баласына ұрысып, қарындашты қайтарып бергенімен, Жұманның өзіне «балалардың арасына түсесің» деп ұрысады. Қартқожа мұндай жағдайды жалғыз өзі ғана көріп жүрген жоқ еді. Ол бала кезінде бай балаларының кедей балаларына қалай қысым көрсеткенін, олардың киімін жыртып, кітаптарын лақтырып, кейде ұрғанын көреді. Бұл оқиғалар оны қатты ойландырады. Ол өзінің кедейлігін ойлап, егер бай болса, мұндай жағдайға болар ма еді деп ойланады. Ол кейде «Солардың менен ақылы артық па? Артық болса, малы артық» деп ішінен ойлап ренжиді. Қартқожа әкесінің де бай әрі күшті адамдардан көрген қысымын байқап жүреді. Бірде Мақымет деген бай әкесіне қарызын қайтармай қояды. Ал Жұман оған қарсы ештеңе істей алмайды. Осындай жағдайлар Қартқожаның жүрегіне ауыр тиіп, әділетсіздік туралы ойларын күшейте түседі. Оларға қысым көрсеткен адамдарды Қартқожа ертегілердегі жағымсыз кейіпкерлерге ұқсатады.

Жүсіпбек Аймауытов. «Қартқожа» (үзінді). Қазақ әдебиеті хрестоматиясы, 3-кітап.