Тастың аты

Қазақ тіліндегі асыл тастардың аттары бір емес, бірнеше мың жылдық тарихты сақтайды. Олардың көбі бүгінде адамның есіміне айналған. Мысалы, сіздің сыныптастарыңыздың немесе әріптестеріңіздің арасында Інжу, Маржан, Гауһар, Алмас, Жақұт есімді адамдар бар. «Інжу» – ең көне түркі сөздерінің бірі. Көне түркі жазбаларында Сырдарияны «Інжу өзені» деп атағаны белгілі. Демек, бұл сөз қазақ тіліне басқа елден енбеген, өзіміздің төл сөз. Ал «меруерт» арабша: теңіз түбінен алынатын інжуді осылай атайды. Сондықтан қазақ тілінде інжудің екі аты бар – біріншісі даладан, екіншісі теңіз жағасынан келген. «Маржан» – қызыл теңіз маржаны. Ертеде қазақ қыздары оны моншақ етіп тағатын. «Жақұт» пен «лағыл» – қызыл түсті асыл тас. Екі сөз де Шығыстан Жібек жолымен жеткен: «жақұт» арабша, «лағыл» парсыша. «Гауһар» – парсының «гәуһар» сөзі, бастапқы мағынасы – «асыл зат». Қазақ тілінде ол алмасқа да, жалпы асыл тасқа да айтыла береді. «Алмас» сөзінің тарихы одан да қызық. Бұл сөз арабшаға гректің «адамас» сөзінен енген, ал грек тілінде ол «жеңілмейтін» дегенді білдіреді. Алмас – жер бетіндегі ең қатты зат. Сондықтан батыр баланың атын көбіне Алмас қояды екен. Ал «ақық» арабша «ақиқ» сөзінен шыққан, қазақта ол қызыл-сарғыш түсті тас деген мағына береді. Қазақ қыздарының есімдері арасында тастың аты ерекше жиі кездеседі. Інжу, Маржан, Меруерт, Гауһар – бәрі де қыздың аты. Бұл – қызын асыл тастай көретін ата-ананың тілегі. Ал қыздың басына киетін сәукеле інжу, маржан, жақұт сияқты әшекейлермен безендірілген. Тастың аты мен тастың өзі бір-бірінен ажырамай келе жатқандай. Бір қызығы, қазақ ауыз әдебиетінде тастардың аты сипаттауға да қызмет етеді. Сұлу қыздың тісі – інжудей, ерні – жақұттай, көзі – гауһардай. Қазақ тілінде «інжу-маржан» деген тіркес «ең қымбат, ең асыл дүние» деген ұғымды білдіреді. Енді көшеде «Гауһар» немесе «Інжу» деген атты естісеңіз, оның артында қанша жолдың, қанша елдің, қанша ғасырдың тарихы тұрғанын еске алыңыз.