Audio player
0:00
--:--
Kazakh Text
Қазақстанға келген шетелдік адам үшін ең қызықты тәжірибелердің бірі – атқа мініп, қазақ даласын аралау. Себебі Қазақстанда жылқы жай ғана көлік емес. Ол – тарихтың, мәдениеттің және көшпелі өмір салтының бір бөлігі.
Елестетіп көріңіз: сіз үлкен қаладағы көліктердің арасынан емес, кең далада ат үстінде келе жатырсыз. Айналаңызда – шексіз дала, алыста таулар, алдыңызда ұзын жол. Телефондағы картаға қараудың да қажеті жоқ сияқты. Өйткені бұл жолды қазақ халқы ғасырлар бойы атпен жүріп өткен.
Қазақ пен жылқы арасында терең байланыс бар. Қазақ халқының тарихын жылқысыз елестету қиын. Көшпелі өмір салтында жылқы адамның күнделікті өмірінде маңызды орын алған. Атпен адамдар алыс жолға шыққан, мал баққан, бір ауылдан екінші ауылға барған. Жылқы еркіндіктің символы ретінде де қабылданған. Ат үстіндегі адам өзін далаға жақын сезінген.
Қазақтың көптеген мақал-мәтелдерінде жылқы туралы сөздердің болуы да кездейсоқ емес. Мысалы, «Ат – ердің қанаты» деген сөз бар. Бұл жерде ат адамның қанаты сияқты, яғни оған ұзақ жол жүруге, еркін қозғалуға мүмкіндік береді деген мағына жатыр.
Қазір Қазақстанда адамдардың көпшілігі қалада көлік, автобус немесе пойыз пайдаланады. Бірақ атпен саяхаттың өзіне тән ерекше атмосферасы бар. Мысалы, көлікпен дала арқылы бір сағатта өтіп кетуге болады. Ал атпен жүргенде сіз табиғатты асықпай көресіз. Жол бойындағы шөпті, тауды, өзенді, ауылды байқайсыз. Желдің дыбысын естисіз. Аттың жүрісін сезінесіз.
Ең қызығы – Қазақстанның кеңдігін ат үстінде жүргенде ерекше сезінуге болады.
Ұшақпен қарасаңыз, дала бірнеше минутта ғана көрініп жоғалады. Пойызбен жүрсеңіз, оны терезеден бақылайсыз. Ал атпен саяхаттағанда сіз сол даланың ішінде боласыз.
Атқа міну – жай ғана спорт емес, ол – үлкен мәдениет. Шетелдік адам үшін атқа міну спорт немесе көңіл көтеру болуы мүмкін. Ал қазақ мәдениетінде оның мағынасы әлдеқайда терең. Қазақ балалары ерте жастан атқа мінуді үйренген. Ат үстінде жүру адамға тепе-теңдікті, батылдықты және жауапкершілікті үйретеді. Жылқы да адамды сезеді. Атқа дұрыс отыру, оны қорқытпау, тізгінді дұрыс ұстау маңызды. Сондықтан атқа міну – адам мен жануардың арасындағы ерекше байланыс.
Атпен саяхат жасап жүргеніңізді елестетіп көріңіз. Таңертең сіз ауылдан немесе арнайы ат базасынан жолға шығасыз. Алдыңызда бірнеше ат, артта кең дала.Алғашқы минуттарда аттың жүрісіне үйрену керек. Біраз уақыттан кейін өзіңізді еркін сезіне бастайсыз. Түсте далада демалып, шай ішесіз. Қасыңызда қазақтың дәстүрлі тағамдары болуы мүмкін. Ал кешке күн батып, аспан қызғылт түске боялады.
Қалада мұндай көріністі көру қиын. Түнде аспанға қарасаңыз, жұлдыздар өте анық көрінеді. Айнала тыныш. Сол сәтте сіз қазақ даласының неге адамдарға ғасырлар бойы ерекше әсер еткенін түсіне бастайсыз.
Ат пен қазақ мәдениетінің тамыры тереңде. Жылқы қазақтың дәстүрлі ойындарында да маңызды орын алады. Көкпар, бәйге, аударыспақ, қыз қуу сияқты ұлттық ойындардың барлығы атпен байланысты. Бұл ойындар тек жарыс емес. Олар қазақ қоғамындағы атқа міну мәдениетінің қаншалықты дамығанын көрсетеді. Мысалы, бәйгеде аттар ұзақ қашықтыққа жарысады. Көкпарда шабандоздар ат үстінде күш пен ептілігін көрсетеді. Бүгінде бұл дәстүрлер заманауи спорттық жарыстарда да жалғасып келеді.
Қазақстанға алғаш келген шетелдік адам үшін атпен далада жүру ұмытылмастай ерекше әсер қалдыруы мүмкін. Себебі ол кезде Қазақстанды турист ретінде сырттан бақыламайсыз. Сіз сол даланың ішінде өмір сүріп көресіз. Бірнеше сағатқа болса да, қазіргі заманғы көліктерден алыстап, бұрынғы көшпелі өмірдің бір элементін сезінесіз. Сіз үшін ат – жай ғана жануар емес, жолда бірге жүрген серікке айналады. Ал дала – жай ғана табиғат емес, үлкен тарихы бар кеңістік болып көрінеді.
Қазақстанды көлікпен, пойызбен немесе ұшақпен аралауға болады. Бірақ атпен саяхаттың орны бөлек. Өйткені ат сізді Қазақстанның табиғатына ғана емес, оның мәдениетіне де жақындатады. Атпен саяхат – Қазақстанды сезінудің бір жолы.
Бір кездері қазақ даласында адамдардың негізгі көлігі болған жылқы бүгін де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Ол ұлттық ойындарда, мерекелерде, ауыл өмірінде және туристік саяхаттарда кездеседі. Сондықтан Қазақстанда атқа міну – жай ғана қызықты демалыс емес.
Бұл – қазақ даласын ат үстінде танып, көшпелі мәдениетті сезінудің ерекше тәсілі. Ал кең далада атпен келе жатып, алдыңызға ұзақ жол созылғанын көргенде, бір нәрсені түсінесіз: кейде Қазақстанды түсіну үшін оған алыстан қарау емес, атқа мініп, оның жолымен жүру керек.
Авторы: Гүлжиһан Көбденова