Grammar Reference

Қазақ тілінде -шы/-ші – өте өнімді сөзжасамдық жұрнақ, яғни жаңа сөз (зат есім) тудыратын қосымша. Бұл жұрнақ негізінен етістік түбіріне (кейде зат есім түбіріне) жалғанып, белгілі бір әрекетті істейтін адамды немесе белгілі бір кәсіп, мамандық иесін білдіретін зат есім жасайды. «Жұмыс» сөзінен «жұмысшы» (жұмыс істейтін адам), «ән» сөзінен «әнші» (ән айтатын адам) секілді көптеген туынды зат есімдер жасалады. Яғни, -шы/-ші жұрнағы іс-әрекеттің иесін, кәсіби мамандықты немесе бір іспен шұғылданушы тұлғаны білдіретін зат есім жасайтын сөз тудырушы қосымша.

Ағылшын тіліндегі -er жұрнағының баламалы қызметі. қазақ тіліндегі -шы/-ші жұрнағына мағынасы жағынан жақын қосымша Ағылшын тіліндегі -er (кей жағдайларда -or түрінде). -er жұрнағы әдетте етістікке (инфинитив негізіне) жалғанып, сол әрекетті атқарушының атауын білдіретін зат есім жасайды. Мысалы, to write (жазу) етістігінен writer (жазушы), to read (оқу) етістігінен reader (оқырман), to work (жұмыс істеу) етістігінен worker (жұмысшы) деген сөздер құралады.

Ұқсастықтары

Қазақ тіліндегі -шы/-ші мен ағылшын тіліндегі -er жұрнақтарының басты ұқсастығы – екеуі де іс-қимылды орындаушы, әрекет иесі. Бұл жұрнақтар сөзжасамдық қызмет атқарып, етістіктер мен зат есімдерден жаңа жаңа сөз жасайды. Семантикалық тұрғыдан алғанда, қазақтың жазушы, әнші, жүргізуші деген сөздері ағылшынның writer, singer, driver деген сөздерімен мағыналас: барлығы бір нәрсені істеуші, орындаушы адамды көрсетеді. Екі тілде де бұл тәсіл өте өнімді, яғни жаңа мамандықтар мен әрекет иелерін атауда кең қолданылатын қосымшалар.

Айырмашылықтары

• Форма және үйлесім. Қазақ тілінде -шы/-ші жұрнағы үндестік заңына бағынып екі түрлі вариацияда келеді (түбірдің соңғы дауыстысының жуан-жіңішкелігіне қарай -шы не -ші болып жалғанады). Мысалы, жұмысшы, тігінші, біріншісі біріңғай жуан, екіншісі біріңғай жіңішке. Түбір сөздің өзі бұл жұрнақты жалғанғанда өзгермейді, тек жұрнақтың фонетикалық тұлғасы үндесімге икемделеді. Ағылшын тілінде -er жұрнағы түбірге тікелей жалғанады және оның формасы түбірге қарай өзгеріске ұшырамайды (үндестік заңы жоқ). Кей жағдайларда ағылшын тілінде жазылу дәстүріне орай -er орнына -or қолданылады (мысалы, sailor – теңізші, actor – актер), бірақ бұлардың қызметі бірдей – сөз жасаушы жұрнақ ретінде әрекет етеді.
• Қолданылу негізі. Қазақ тілінде -шы/-ші жұрнағы етістікке де, зат есімге де тікелей жалғанып жаңа сөз тудыра алады. Мысалы, мал (зат есім, «үй жануарлары») + -шы = малшы (мал бағатын адам. Сол сияқты би (би өнері) + -ші = биші (би билейтін адам). Яғни, қазақ тілінде жұрнақ кейде іс-әрекет атауына айналған зат есімге жалғанып, сол іспен шұғылданатын адамның кәсіби атауын бере алады. Ал ағылшын тілінде -er көбінесе етістік негізіне ғана жалғанады: әрекеттің өзінен туындаған мамандық атауын жасайды (мысалы, to build – builder, to drive – driver). Зат есім негізінен тікелей жұрнақ арқылы емес, етістікке айналдыру не сөз тіркесі арқылы түрленеді.
• Басқа тәсілдер. Ағылшын тілінде іс-қимыл иесін білдіретін сөздер тек -er арқылы ғана емес, басқа жұрнақтар арқылы да жасалуы мүмкін (мысалы, -ant: assistant – көмекші, -ist: artist – суретші). Дегенмен, -er жұрнағы ең кең таралған және өнімді қосымша.

Қазақ тіліндегі -шы/-ші жұрнағы біршама кең мағынада әрекет, мамандық немесе кәсіп иесін көрсетеді. Ағылшын тілінде дәл осындай мағына беретін жұрнақтардың ішінде ең жиі қолданылатыны -er/-or. Сонымен қатар:

• -ist: негізінен белгілі бір кәсіпке, мамандыққа немесе идеологияға қатысты қолданылады (artist – суретші, scientist – ғалым).
• -ian/-an: кәсіпке немесе мамандыққа қатысты (musician – музыкант, historian – тарихшы).
• -ant/-ent: Көбіне нақты функциялар мен міндеттерді атқарушыларды сипаттайды (assistant – көмекші, merchant – саудагер).

Жалпы, қазақ тіліндегі бір ғана -шы/-ші жұрнағына ағылшын тілінде бірнеше балама жұрнақ сәйкес келуі мүмкін. Бұл ағылшын тілінің морфологиялық құрылымы мен сөзжасамдық жүйесінің әртүрлілігімен түсіндіріледі. Негізгі мақсат - -шы/ші жұрнағын салғастырмалы талдау болғандықтан, қазақ тілінің басқа сөз тудырушы жұрнақтары талданған жоқ (-пар: өнерпаз, -кер: ғарышкер және т.б.).

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі -шы/-ші жұрнағын меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Жұрнақ ұғымын түсінбеу

Ағылшын тілінде -er жұрнағы бар, бірақ үйренушілер қазақша сөзді бір бүтін ретінде қабылдап, жаз-у-шы, оқ-у-шы сияқты сөзжасамдық моделді бөліп тани алмайды.

2. Жұрнақтың екі нұсқасы және үндестік

Жұрнақ түбірдің жуан-жіңішкелігіне қарай -шы не -ші болады: жазушы, әнші. Ағылшын тілінде -er жұрнағы түбірге байланысты өзгермейді, сондықтан үйренуші әншы немесе жазуші деп қателесуі мүмкін.

3. Бір жұрнаққа бірнеше ағылшын баламасының сәйкес келуі

Қазақ тіліндегі -шы/-ші ағылшын тілінде -er/-or, -ist, -ian, -ant жұрнақтарына сәйкес келеді: жазушы – writer, суретші – artist, тарихшы – historian. Қай жұрнақты таңдау керегін болжау қиын.

4. Жұрнақтың зат есімге де, етістікке де жалғануы

Қазақ тілінде жұрнақ етістікке (жаз-у-шы) де, зат есімге (мал-шы) де жалғанады. Ағылшын тілінде -er негізінен етістікке жалғанады, сондықтан зат есімнен тұлға жасау үйренушіге таныс емес.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Морфемалық талдау

Сөзді бөліктерге бөліп көрсету: жаз-у-шы, мал-шы, ән-ші, құрылыс-шы. Сөздің мағынасы «түбір + әрекет иесі» формуласымен түсіндіріледі.

2. Үлгі бойынша сөз құрастыру

Берілген түбірлерден тұлға атауларын жасату: оқы – ?, би – ?, сурет – ?, аудар – ?. Жауап: оқушы, биші, суретші, аудармашы. Үйренуші ағылшынша баламасын жазады (student, dancer, painter, translator).

3. Салыстырмалы кестемен жұмыс

Бір қазақша жұрнаққа сәйкес келетін бірнеше ағылшын жұрнағын кестеде қатар беру: жазушы – writer, суретші – painter / artist, тарихшы – historian. Кестені жаттықтыру тапсырмаларымен бірге қолдану.

Қазақ және ағылшын тілдерінде зат есімнің көптік категориясы бар болғанымен, оны білдіру тәсілдері тілдердің типологиялық ерекшеліктеріне сай әртүрлі. Қазақ тілі агглютинативті тіл болғандықтан, көптік мағына сөзге арнайы көптік формасын жалғау арқылы жүзеге асады. Ал ағылшын тілі көбіне флективті-қопармалы құрылымға ие; онда көптік мағына негізінен сөз формасының өзгеруі, әсіресе соңына белгілі бір жалғаулық қосымшаның жалғануы арқылы беріледі. Екі тілдегі көптік жалғаулардың грамматикалық құрылымы мен қызметін салыстыра талдау бұл категорияның әр тілде қалай қалыптасып, қалай қолданылатынын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Қазақ тіліндегі көптік жалғауы

Қазақ тілінде зат есімнің көпше түрін жасайтын арнайы қосымшалар – көптік жалғаулар. Көптік жалғаудың алты түрлі нұсқасы қолданылады: -лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер. Бұлар үндестік заңына сәйкес таңдалады: жалғаудың құрамындағы дауысты дыбыс түбірдің соңғы дауыстысына үйлеседі және жалғаудың бастапқы дыбысы (л/д/т) сөздің соңғы дыбысының табиғатына қарай бейімделеді.

Жалғаудың дұрыс тұлғалануы үшін қазақ тілінде осы фонетикалық ережелер қатаң сақталады. Мысал ретінде қазақ және ағылшын тілдерінде көптік форманың жасалуы төмендегі кестеде көрсетілген.

Кестедегі қазақша мысалдардан көрінгендей, көптік жалғау түбір сөздің соңғы дыбысына қарай түрлі формада жалғанады (мыс., кітаптар – кітап+тар, кілемдер – кілем+дер, балалар – бала+лар, т.с.с.). Ал ағылшын тілінде негізінен бір ғана -s қосымшасы жалғанады немесе кей сөздерде түбір өзгерісі орын алады (child → children, person → people сияқты).

Қазақ тілінде сан есімнен кейін зат есім әдетте жекеше түрде айтылады: «5 студент» (дұрыс) деп айту керек, «5 студенттер» деп көптік жалғауын қосу артық болады, өйткені санның өзі көптік мағынаны беріп тұр; сол сияқты «бірнеше кітап», «көп адам», «барлық бала» деген сөз тіркестерінде арнайы көптік жалғауын қолданбаймыз. Бұл – қазақ тілінің ерекшелігі, яғни көптік категориясы кейде морфологиялық емес, синтаксистік тәсілмен (сан-мөлшер сөздер арқылы) беріледі.

Сонымен бірге, кейбір зат есімдер көптеліп қолданылмайды. Мысалы, адам көзбен көріп, қолмен ұстайтын нақты заттардан гөрі дерексіз ұғымдар мен біртектес ұсақ заттардың жиынтық атаулары көпше түрде қолданылмайды немесе өте сирек қолданылады. Қазақ тілінде құм, сүт, су, ұн, ауа райы, ақыл, білім, бақыт сияқты сөздер көптік жалғауын қажетсіз қолданылатын сөздерге жатады. Ағылшын тілінде де осыған ұқсас саналмайтын зат есімдер (uncountable nouns) бар: water (су), milk (сүт), information (ақпарат), bread (нан) сияқты сөздердің әдетте көпше түрі қолданылмайды. Егер санын нақтылау қажет болса, ағылшында «two pieces of information» тәрізді құрылымдар пайдаланылады. Бұл жағынан екі тіл ұқсас деуге болады: жинақтық немесе абстрактілі мағынадағы атаулар көптелмейді.

Көптік жалғауының қазақ тіліндегі тағы бір қызметі – заттану, яғни сын есімге немесе есімшеге жалғанып, оны зат есім мәнінде қолдану. Мысалы, жақсы (сын есім) сөзінен жақсылар деген көпше түр жасалып, «жақсы адамдар» мағынасын береді, оқыған деген есімшеден оқығандар түрінде «оқыған кісілер» мағынасында көптік зат есім жасалады. Бұл қызмет көптік жалғаудың сөйлемдегі қолданыс аясын кеңейтеді: сын есімдерді топтау, жалпы атау жасау үшін қолдану (мәселен, үлкендер – ересектер, кішілер – жастар). Ағылшын тілінде сын есімдерді осылай тікелей көпше формаға айналдыру жоқ; белгілі бір топты атау үшін the young, the rich сияқты құрылымдар қолданылады (the + сын есім), яғни сын есімнің өзі көптік тұлғада өзгермейді.

Көптік жалғау қазақ тілінде кей жағдайларда болжалдық мән үстейді: сан есімдер мен уақыт атауларына жалғанып, шамамен алынған сан-мөлшерді көрсетеді. Мысалы: жасы отыздарда (жасы отыз шамасында), сағат үштерде, елулерде (елу шамасында) деген сияқты қолданыстар бар. Мұнда көптік жалғауы дәл санды емес, шамамен мөлшерді білдіру үшін қызмет етеді. Ағылшын тілінде бұндай мәнді беру үшін in the thirties (отыздарында), around 3 o’clock сияқты сөйлем құрылымдары немесе -ish жұрнағы (three o’clockish) қолданылады; сан есімнің өзіне көптік жалғау жалғанбайды. Бұл – көптік форманың қызметіндегі құрылымдық айырмашылықтың бірі.

Қазақ тілінде көптік жалғау зат есімге жалғанған кезде одан кейін басқа грамматикалық жалғаулар тізбектеле береді: көптік жалғаудан соң тәуелдік жалғауы, одан кейін септік жалғауы қосылуы мүмкін. Мысалы, балаларымызға сөзінде бала-лар-ымыз-ға деген төрт морфема (түбір, көптік, І-жақ көпше тәуелдік, барыс септік) бар. Демек, көптік жалғау қазақ тілінде сөздің грамматикалық құрылымында алғашқы орындардың бірінде тұрып, одан кейін тағы басқа жалғаулардыы қабылдай алады. Ағылшын тілінде зат есімнің көпше түрі сөздің соңғы морфологиялық өзгерісі болып саналады – көптік формаға енді басқа септік жалғауы қосылмайды (ағылшында септік категориясы жоқ, оның қызметін «предлогтар» атқарады). Тек иелік (тәуелдік) категориясын білдіретін ’s қосымшасы болуы мүмкін, бірақ ол көпше тұлғаға тікелей -s’s болмай, тек апостроф арқылы беріледі (students’ – студенттердің). Яғни, ағылшын тілінде көптік жалғауы сөздіңы соңғы флексиясы ретінде қызмет етіп, басқа грамматикалық көрсеткіштер одан кейін бөлек сөздер (предлог, көмекші сөз) арқылы жасалады.

Екі тілдің жіктеу есімдіктерінде көптік ұғымның берілуі де әрқилы: қазақ тілінде «сендер», «сіздер» деген сөздер «сен», «сіз» есімдіктеріне көптік -дер жалғауын жалғау арқылы жасалған (жалғаудың ұяң түрі), ал ағылшын тілінде you сөзі әрі жекеше, әрі көпше мәнде қолданыла береді (көбінесе көпше you контекстен аңғарылады). Басқа жақтарда ағылшынша I – we, he/she – they деп мүлде басқа сөздер қолданылып, көптік мағына түбірдің ауысуы арқылы беріледі. Бұл да көптік категориясының грамматикалық құрылымы тілден тілге өзгеше болатынын көрсетеді.

Ағылшын тіліндегі көптік жалғаудың ерекшеліктері

Ағылшын тілінде зат есімнің көпше түрі, негізінен, -s жұрнағын жалғау арқылы жасалады. Қазіргі ағылшын грамматикасында бұл ең өнімді әрі дерлік жалғыз тәсіл деуге болады: көпше түр жасау үшін сөздің соңына -s әрпі жалғанады. Мысалы: book – books, student – students, table – tables т.б. Салыстырмалы түрде, ағылшын тілінде көптік форма жасау жүйесі өте қарапайым: азғана ерекшеліктерді есептемегенде, кез келген жаңа немесе беймәлім сөзге көпше түрді -s қосып жасауға болады. Ағылшын тілінде көптік жалғауының айтылуы сөздің соңғы дыбысына байланысты әртүрлі болатыны белгілі: жалғанатын түбір қатаң дауыссызға аяқталса, -s жалғауы [s] болып оқылады, мысалы cat – cats [kæts] («кэтс»); түбір ұяң дауыссызға немесе дауыстыға бітсе, -s көбіне [z] болып айтылады: dog – dogs [dɒɡz] («догз»); ал сөз ысылдағыш үнмен (s, x, sh, ch сияқты) аяқталса, көпше жұрнағы дауысты қосылып [ɪz] не [əz] түрінде дыбысталады: bus – buses [bʌsɪz] («басиз»), horse – horses [hɔːsɪz] («хорсиз»).

Орфографиялық тұрғыда ағылшын тілінде көптік жалғау сөзге көбіне сол күйі -s әрпі ретінде қосылады, бірақ кейбір жағдайларда жазуда өзгеше көрініс береді: егер сөз -ch, -sh, -s, -x, -o әріптеріне аяқталса, көпше тұлғаға -es қосылады (bus – buses, box – boxes, hero – heroes). Сөз -y әрпімен бітсе және оның алдында дауыссыз әріп тұрса, -y өзгеріп -i- болып, үстіне -es жалғанады: city – cities (қала – қалалар), country – countries (ел – елдер). Ал -y алдында дауысты болса, жай -s жалғана береді: boy – boys. Сондай-ақ, кейбір сөздердің соңындағы -f әрпі көпше формада -v- болып өзгеріп, қосымша -es жалғанады: knife – knives (пышақтар), wife – wives, life – lives т.б. Бұл емле ерекшеліктері тарихи даму нәтижесінде қалыптасқан. Мысалы, knife – knives жазылуындағы f-v өзгерісі сөз соңындағы [f] дыбысының ұяңдауы (артикуляциялық жеңілдету) бойынша, ал city – cities түріндегі y-i өзгерісі тасымалдауға, дыбысталу оңайлығына байланысты пайда болған.

Ағылшын тілінде бірқатар зат есімдердің көпше түрі жоғарыдағы жалпы ережеге бағынбай, ерекше жолмен жасалады. Бұлар – бұрыс (жүйесіз) көптік формалар, саны көп емес және жиі қолданылатын сөздер. Көне ағылшын кезеңінен мұра болып қалған бұл формаларға дыбыстық өзгеріс арқылы немесе арнайы ескі қосымша арқылы жасалатын көптік сөздер-/формалар жатады. Мысалы, дауысты дыбысы өзгеретін көптіктер: man – men (мән - мен, «еркек – еркектер»), woman – women (уумән - уимин, «әйел – әйелдер»), foot – feet («аяқ – аяқтар»), tooth – teeth («тіс – тістер») сияқты бірнеше сөз бар. Бұларда түбірдің дауысты дыбысы өзгеріп, көпше мағына береді. Екінші топ – нөлдік көптік деп аталады, яғни сөздің жекеше және көпше түрі бірдей: sheep – sheep («қой – қойлар»), deer – deer («бұғы – бұғылар»), fish – fish («балық – балықтар»), series – series т.б. Үшіншісі – көне көптік жалғаудың сақталған түрі: -en қосымшасы арқылы: child – children («бала – балалар»), ox – oxen («өгіз – өгіздер»). Кейбір ғылыми терминдер грек немесе латын тілдерінен енгендіктен, сол тілдің көптік үлгісі сақталады: phenomenon – phenomena (феномен – феномендер), analysis – analyses, formula – formulae/formulas, crisis – crises, т.б [11]. Аталған ерекшелік көптік формалар ағылшын тіліндегі грамматикалық категоряның бір бөлігі ретінде сипатталады және оларды әрқайсысын жеке жаттап үйренуге тура келеді. Дегенмен, бұлардың саны шектеулі болғандықтан, жалпы жүйеге үлкен кедергі емес.

Ағылшын тілінде көптік форма мен зат есімнің басқа сөздермен байланысы қазақ тіліне қарағанда ерекшелеу. Мысалы, ағылшын тілінде сан есімдермен келген зат есім сөз міндетті түрде көпше түрде тұрады: one book – two books, a student – five students, ten day – ten days деп айту керек (жекеше түрде ten day деген қате болады). Яғни «екі кітап» ағылшынша two books деп, кітап сөзі -s алып көптеледі. Сол сияқты, many, several, a few, few, dozens of, all секілді сан-мөлшер білдіретін анықтауыштар зат есіммен қолданылғанда, зат есім көпше түрде тұрады: many houses (көп үйлер), a few people (бірнеше адам), all countries (барлық елдер) және т.б. Бұл – қазақ тіліндегі сан есімнен кейін көптік жалғау қойылмайтынына қарсы құбылыс. Ағылшын тілінің синтаксисінде көптік форма грамматикалық келісімнің бір элементі болып табылады: көпше субъектіге етістік те көпше түрде (жіктік жалғаусыз) келеді (мысалы, the student is, бірақ the students are). Ал қазақ тілінде жіктік жалғау тұлғалары 3-жақта көпше-жекеше бірдей болғандықтан, сөйлемдегі етістік көптікке арнайы өзгере бермейді (студент келді – студенттер келді, баяндауыш бір формада). Бұл да сан категориясының екі тілдегі қызметіндегі айырмашылығының бірі.

Қазақ және ағылшын тілдеріндегі көптік формалардың салыстырмалы кестесі

Жүргізілген салыстырмалы талдаудан байқалғандай, қазақ және ағылшын тілдеріндегі көптік жалғаулардың грамматикалық құрылымы мен қолданылуында елеулі айырмашылықтар бар. Қазақ тілінде көптік ұғымы үндестік заңына бағына отырып, сөз түбіріне белгілі бір формадағы жұрнақ жалғау арқылы беріледі, көптік жалғау түрі түбірдің соңғы дыбысына қарай өзгеріп отырады және сөз құрамындағы басқа жалғаулармен тізбектеліп қолданыла береді. Ағылшын тілінде көптік мағына негізінен бір ғана -s жалғауы арқылы жасалады (ерекше жағдайдағы бірнеше тарихи көптік формаларды қоспағанда). Ағылшындағы -s жалғауы сөзге жалғанған соң, зат есімге бұдан әрі басқа морфологиялық жалғау (септік т.б.) қосылмайды, бұл рөлді көмекші сөздер атқарады; ал қазақ тілінде көптік жалғауы зат есімнің басқа грамматикалық жалғауларын қабылдауына кедергі болмайды. Алайда қолданылу ерекшеліктері: мысалы, сан есіммен тіркесу, абстрактілі атаулардың көптелуі, сын есімнің көпше түрде заттануы сияқты қырлары әр тілдің өзіндік жүйесіне сай дамыған. Фонетикалық жағынан қазақ тіліндегі көптік жұрнақтары түбірге толық үйлесіп, үндессе, ағылшын -s жұрнағы айтылуда түбірдің соңғы дыбысына қарай бейімделеді. Қорыта айтқанда, көптік жалғауының құрылымы мен қызметі қазақ тілінде морфологиялық икемділігімен, ал ағылшын тілінде қарапайымдылығы және тұрақтылығымен сипатталады. Бұл айырмашылықтар екі тілдің жалпы грамматикалық сипатымен тығыз байланысты және тіл үйренушілер үшін меңгеруде ескеретін маңызды аспектілер болып табылады.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі көптік жалғауын меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Жалғаудың алты нұсқасын таңдау

Қазақ тілінде көптік жалғаудың алты түрі бар: -лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер. Ағылшын тілінде негізгі форма -s болғандықтан, үйренуші қосымшаны түбірдің соңғы дыбысына қарай таңдауға дағдыланбаған. Нәтижесінде кітап-лар, бала-тар сияқты қателер кетеді.

2. Санмен келген зат есімнің жекеше түрде тұруы

Қазақ тілінде сан есімнен кейін зат есім жекеше түрде айтылады: бес студент. Ағылшын тілінде зат есім көпше түрде тұрады: five students. Үйренуші ағылшынша үлгіні көшіріп, бес студенттер деп айтуы мүмкін.

3. Көптік жалғаудың қолданылмайтын жағдайлары

Қазақ тілінде жиынтық мәнді сөздер көптелмейді (құм, ақыл, ұн). Ағылшын тілінде де саналмайтын зат есімдер бар (sand, advice, flour), бірақ тізімдері сәйкес келмейді. Үйренуші екі тілдегі саналатын және саналмайтын сөздерді шатастырып, ақылдар не ұндар сияқты формаларды керек емес жерде жасайды.

4. Көптік жалғаудан кейінгі жалғаулардың тізбегі

Қазақ тілінде жалғаулар белгілі ретпен тізбектеледі: көптік – тәуелдік – септік (дос-тар-ым-а). Ағылшын тілінде бұл мағыналар жеке сөздермен беріледі (to my friends), сондықтан тізбекті түсіну қиын.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Төрт сұрақ арқылы жалғауды таңдау

Үйренушіге алгоритм беру: 1) соңғы дыбыс дауысты ма, үнді ме, қатаң ба? 2) жуан ба, жіңішке ме? Сонда -лар/-лер/-дар/-дер/-тар/-тер таңдалады. Мысалы: бала – дауысты, жуан – балалар; кітап – қатаң, жуан – кітаптар.

2. Сан есіммен қолдану үлгілері

Салыстырмалы үлгі беріп, жаттықтыру:

3. Сөз құрастыру жаттығулары

Түбір сөздерді беріп, көптік, тәуелдік және септік жалғауларын бірте-бірте қосу: дос → достар → достарым → достарыма. Бұл агглютинативті құрылымды көрнекі түсіндіреді.

Қазақ және ағылшын тілдеріндегі сын есім мен зат есімнің тіркесу ерекшеліктерін салыстырмалы түрде төмендегіше көрсетуге болады:

Салыстырмалы кесте

Қазақ тіліндегі сын есім мен зат есімнің тіркесуі

Қазақ тілінде сын есім әрдайым зат есімнің алдында орналасады және оның анықтауыш қызметін атқарады. Мысалы: қызыл көйлек, жақсы бала. Бұл тіркестерде сын есім сөздердің орналасу тәртібі тұрғысынан нақты тәртіпті талап етеді: сын есім бірінші, зат есім екінші тұрады. Қазақ тілінде сын есімдердің көптік формасы болмайды, яғни зат есімнің көпше формасына ауысуы сын есімнің өзгеруін талап етпейді (әдемі қыз – әдемі қыздар).

Бірақ қазақ тілінде сын есімдер субстантивтеніп (заттанып), көптік жалғауларын қабылдай алады, мысалы: жақсылар (жақсы адамдар), кішілер (жас адамдар). Бұл ерекшелік – қазақ тіліндегі сын есім мен зат есім тіркесінің айрықша грамматикалық сипатының бірі.

Ағылшын тіліндегі сын есім мен зат есімнің тіркесуі

Ағылшын тілінде де сын есім зат есімнің алдында орналасады: good boy, old house. Бірақ қазақ тілінен айырмашылығы – сын есім септелмейді және көптелмейді. Мысалы, good house (жақсы үй), көпше түрде good houses болады, бірақ сын есімнің өзі өзгермейді.

Зат есімнің септік мағынасы арнайы көмекші сөздер арқылы беріледі:

• to the good man (жақсы адамға)
• of the good house (жақсы үйдің).

Ағылшын тілінде сын есімдер субстантивтенген кезде көптік жалғауды қабылдамайды, бұл үшін the артиклімен тіркеседі: the poor (кедейлер), the rich (байлар). Мұнда сын есім өздігінен зат есімнің қызметін атқарады.

Екі тілдегі бірнеше сын есімнің қатар келуі

Қазақ тілінде бірнеше сын есім қатар келсе, олар көбіне үтір арқылы бөлінеді: кең, жарық, әдемі бөлме / әдемі жарық, кең бөлме / жарық, кең, әдемі бөлме.

Ағылшын тілінде сын есімдер белгілі бір ретпен орналасады және үтірсіз қолданылады. Қалыптасқан реттілігі былайша беріледі:

пікір – өлшем – форма – түс – шыққан тегін білдіретін сын есім – материал: beautiful big round red Turkish wooden table.

Бұл ағылшын тілінің сөз тіркесіндегі сын есімдерді қолданудың қатаң грамматикалық ережесін білдіреді.

Қазақ және ағылшын тіліндегі сын есім + зат есім тіркесінің мысалдар кестесі:

Қазақ тіліндегі ерекшелік:

Қазақ тілінде «зат есім + сын есім» тіркесі номинатив сөйлем болып табылады. Яғни, мұндай тіркес сөйлем құрамында тұрлаулы мүшелердің (бастауыш пен баяндауыштың) қызметін атқара алады.

Мысалы:

Бұл сөйлемдерде «жігіт», «қыз», «гүл» сияқты зат есімдер бастауыш қызметін атқарса, «жақсы», «ақылды», «әдемі» деген сын есімдер баяндауыш қызметінде қолданылады. Бұл – қазақ тілінің грамматикалық құрылымының маңызды ерекшелігі.

Ағылшын тіліндегі ерекшелік:

Ағылшын тілінде «зат есім + сын есім» тіркесі өздігінен толық сөйлем болып есептелмейді. Ол тек тұрақты тіркес немесе сөз тіркесі түрінде қолданылады. Ағылшын тілінде осы құрылымды толық мағыналы сөйлемге айналдыру үшін міндетті түрде байланыстырушы етістік (to be) қажет болады.

Мысалы:

Яғни, ағылшын тілінде «зат есім + сын есім» тіркесі міндетті түрде етістікті қажет етеді.

• Қазақ тілінде зат есім мен сын есім тіркесі сөйлем ретінде жеке қолданыла алады. Бұл – қазақ тіліндегі есім сөйлемдерінің ерекшелігі.
• Ағылшын тілінде мұндай тіркес сөйлем ретінде қолданылмайды, міндетті түрде көмекші етістік қолданылады.

Осы айырмашылықтар екі тілдегі грамматикалық құрылымдарды меңгеруде және аудармада өте маңызды.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі «сын есім + зат есім» тіркесін меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Сын есімнің өзгермейтінін түсіну

Екі тілде де сын есім зат есімнің алдында тұрады және көптелмейді: жақсы кітап – жақсы кітаптар, good book – good books. Дегенмен үйренуші қазақ тіліндегі зат есім септелетінін ескермей, сын есімге де жалғау қосуы мүмкін (жақсыға кітапқа).

2. Бірнеше сын есімнің орын тәртібі

Ағылшын тілінде сын есімдердің қатаң реті бар (beautiful big red apple). Қазақ тілінде бұл тәртіп қатаң емес және сын есімдер үтір арқылы бөлінеді. Үйренуші қазақша тіркесті құрғанда ағылшынша ретті сақтауға тырысады.

3. Сын есімнің заттануы

Қазақ тілінде сын есім көптік және септік жалғауын қабылдап, зат есімге айналады (жақсылар, байдың). Ағылшын тілінде ол үшін артикль қажет (the rich). Бұл айырмашылық түсініксіз болады.

4. Зат есім мен сын есімнен тұратын сөйлем

Қазақ тілінде Бала жақсы. деп айтуға болады, ал ағылшын тілінде to be етістігі міндетті (The boy is good.). Үйренуші қазақша сөйлемді «аяқталмаған» деп қабылдайды.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Салыстырмалы кесте арқылы түсіндіру

Екі тілдегі тіркесті қатар беру: үлкен үй – big house, әдемі үйлер – beautiful houses, үлкен бөлменің ішінде – inside the big room. Әр жолда нені назарға алу керегін қысқа түсіндірме беру.

2. Үлгі бойынша тіркес құрастыру

Берілген сын есім мен зат есімнен тіркес және сөйлем жасату: әдемі + гүл → әдемі гүл → Гүл әдемі. Содан кейін ағылшынша құрылыммен салыстыру: The flower is beautiful.

3. Контекстегі жаттығу

Суреттер арқылы сын есімдерді қолдану: «Қандай үй?» – «Үлкен үй». Суретті сипаттау тапсырмасы арқылы сөйлем құрауды жаттықтыру.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі грамматикалық құрылысы жағынан едәуір айырмашылықтарға ие. Ең басты айырмашылықтардың бірі – жай сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі. Қазақ тілі жалғамалы түркі тілі болғандықтан, сөйлемдегі негізгі сөз тәртібі бастауыш – толықтауыш – баяндауыш (SOV – Subject – object – verb/predicate). Ал ағылшын тілі флективті (индо-еуропалық) тілдер тобына жатады, әрі сөздер негізінен бастауыш – баяндауыш – толықтауыш ретімен орналасады (SVO – Subject – verb/predicate – object). Бұл айырмашылық әсіресе A1–A2 деңгейіндегі қарапайым сөйлемдерді үйренуде айқын байқалады.

Қазақ тіліндегі жай сөйлем

Қазақ тілінде сөйлем мүшелерінің орын тәртібі олардың синтаксистік қызметіне байланысты қалыптасқан. Баяндауыш – көбінесе етістік немесе есім сөз – әдетте сөйлемнің соңғы позициясында тұрады. Мысалы, «Мен алманы жедім» сөйлемінде «мен» – бастауыш (кім? деген сұраққа жауап береді), «алманы» – толықтауыш (кімді/нені? – тура толықтауыш), ал «жедім» – баяндауыш (етістік түрінде) және ол сөйлемнің соңында орналасқан. Осылайша, қазақ тіліндегі хабарлы жай сөйлемнің әдеттегі моделі – алдымен бастауыш, одан кейін толықтауыш (немесе мүшелер), ең соңында баяндауыш. Қазақ тілінде септік жалғаулары арқылы сөздердің грамматикалық қызметі анық көрінетіндіктен, жалпы сөз тәртібі ағылшын тіліне қарағанда босаң формада көрініс табады. Яғни, сөйлемнің белгілі бір мүшесін ерекше атап, екпін түсіру үшін әдеттегі орнынан басқаша орналастыруға болады. Мысалы, «Санжар кеше қалаға келді» деген сөйлемдегі пысықтауышты (кеше) алдына шығаруға болады. Дегенмен бейтарап қалыптағы жай сөйлемдерде қазақ тілі әдетте SOV негізгі тәртібін сақтайды. A1–A2 деңгейінде білім алушыларға алдымен осы нейтралды тәртіпті меңгеру маңызды.

Тағы бір ерекшелік – қазақ тілінде есім баяндауышты жай сөйлемдерде қазіргі шақта арнайы «бол» көмекші етістігі қолданылмайды. Мысалы, «Мен мұғаліммін» деген сөйлемде жеке болу етістігі жоқ; бастауыш «мен» және баяндауыш қызметіндегі «мұғалім» сөзіне 1-жақ жіктік жалғауы -мін жалғану арқылы предикативтік байланыс жасалған. Ал 3-жақта жіктік жалғауы мүлде қойылмай, бастауыш пен баяндауыш есім сөз тіркесі арқылы байланыса береді (мысалы: «Бұл – кітап» деген сөйлемде «бұл» — бастауыш, «кітап» — баяндауыш, ешқандай етістік жоқ). Осыған байланысты қазақ тілінде баяндауыш қызметін тек етістік қана емес, сын есім не зат есім де атқара алады Мәселен, «Ол дәрігер» сөйлемінде «дәрігер» сөзі баяндауыш болып тұр – ағылшын тілінде бұны «He is a doctor» деп айту керек, яғни ағылшынша баламасында арнайы is етістігі қолданылып тұр.

• Бастауыш көбіне сөйлем басында келеді (қажет жағдайда бастауыш жіктік жалғауы арқылы беріліп, айтылмай түсіп қалуы мүмкін);
• Тұрлаусыз мүшелер баяндауыштан бұрын орналасады (етістік);
• Баяндауыш, әсіресе негізгі етістік, сөйлемнің ең соңында орналасады;
• Есім сөзден құралған баяндауыштар үшін ағылшын тіліндегідей аналитикалық/көмекші етістіктер қолданылмайды.

Ағылшын тіліндегі жай сөйлем

Ағылшын тілінде сөйлем құрамының реті қатаң сақталады: бастауыш сөйлемнің басында, баяндауыш – бастауыштан кейін, толықтауыш пен басқа мүшелер – ең соңында орналасады (SVO құрылымы). Сөздердің осылай орын ауыспай тұрақты орналасуы ағылшын тілінде өте маңызды, өйткені ағылшын тілінде заттың сөйлемдегі қызметі (мысалы, бастауыш не толықтауыш екені) көбіне орнына қарап анықталады.

Мысалы, ағылшынша “John loves Mary” (Джон Мэриді жақсы көреді) деген сөйлемде сөздердің орнын ауыстырып, “Mary loves John” түрінде айтсақ, мағынасы керісінше болып кетеді. Қазақ тілінде баламасы «Жанар Айдарды жақсы көреді» болса, оны «Айдарды Жанар жақсы көреді» деп тәртібін өзгертіп айту мағынаны өзгерпейді – қазақ тілінде мұндай жағдайда қай сөз бастауыш, қайсысы толықтауыш қызметінде тұрғанын септік жалғаулары көрсетеді [12].

Ағылшын сөйлемінде бастауышты түсіріп айтуға болмайды – ол міндетті түрде көрінуі керек (бұл ереже тек бұйрық рай сияқты ерекше жағдайларда ғана бұзылады). Мысалы, “Went home.” деп жалаң айту ағылшын тілінде қате, өйткені мұнда кім барғаны белгісіз; дұрысы – “I went home.” немесе “He went home.” деп бастауышты көрсету қажет. Қазақ тілінде керісінше, жіктік жалғаулар арқылы бастауыштың кім екені белгілі болған жағдайда, оны айтпай-ақ түсінікті ету мүмкіндігі бар: мысалы, «Бардым» деп жеке айтуға болады, ол толық «мен бардым» деген мағынаны береді, өйткені етістіктегі -м жалғауы 1-жақ мен екендігін көрсетіп тұр.

Сонымен қатар, ағылшын тілінде толықтауыш немесе пысықтауыш қызметіндегі сөз тіркестері көбіне көмекші сөздермен (жіктелмейтін шылаулармен) бірге қолданылып, сөйлемдегі орнын тұрақты етеді. Мысалы, “I go to school” сөйлемінде to шылауы мен school сөзі ажырамас тіркес ретінде баяндауыштан кейін тұр. Ал осыны қазақша «мен мектепке барамын» деп айтқанда «мектепке» сөзі өздігінен тәуелсіз толықтауыш ретінде қолданылып, to school ұғымын береді – және ол баяндауыштың алдында тұрады. Ағылшын тілінде сондай-ақ мекен, уақыт тәрізді пысықтауыштар да көбінесе сөйлем соңына қарай орналасады (мысалы: “We study at school (қайда? – мектепте)”), ал қазақ тілінде мұндай пысықтауыш сөйлем ортасында, баяндауыштан бұрын тұрады: «Біз мектепте оқимыз».

• Сөйлемнің бастауышы әрқашан анық айтылады және бірінші орынға шығады (жасырын бастауыш тек бұйрықты сөйлемдерде кездеседі);
• Баяндауыш негізгі етістік бастауыштан кейін орналасады;
• тұрлаусыз мүшелер етістіктен кейін келеді (әдетте тікелей толықтауыш, содан соң пысықтауыш, анықтауыш);
• Ағылшын тілінде есім сөзден болған баяндауыш үшін міндетті түрде to be етістігі қолданылады (мысалы: “She is a student” дегенде is – аналитикалық/көмекші етістік (copular));
• Сөз тәртібі қатаң бекітілген, өйткені ағылшын тілінде тұрлаушы, тұрлаусыз мүшелер орын тәртібі арқылы анықталады.

Қазақ және ағылшын сөйлем құрылымдарының салғастырмалы талдауы

Төмендегі кестеде мазмұны жағынан ұқсас қазақ және ағылшын тілдеріндегі қарапайым сөйлемдердің сөз тіркестерінің орналасуы салыстырмалы түрде көрсетілген. Әрбір сөйлемдегі бастауыш (S), тұрлаусыз мүшелер (O) және баяндауыш (V) позициялары тек ретімен емес, функционалдық тұрғыда да белгіленген.

Салғастыру нәтижелері:

• Қазақ тілі Subject-Object-Verb (SOV) типіне жатады – бастауыштан кейін тұрлаусыз мұшелер, баяндауыш сөйлем соңына шығады; ал ағылшын тілі Subject-Verb-Object (SVO) типінде – бастауыштан соң бірден баяндауыш (етістік), сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері соңында келеді.
• Қазақ тілінде септік жалғаулары кеңінен қолданылатындықтан, сөйлем құрамындағы сөздердің қызметі форма арқылы танылады; сол себепті сөздердің орын тәртібі салыстырмалы түрде босаң формада, қажет жағдайда ауыса алады. Ағылшын тілінде керісінше, сөйлем мүшелерінің қызметін айқындайтын септік жалғаулар жоқ, сондықтан орын тәртібі қатаң сақталады.
• Қазақ тілінде бастауыш көбіне түсіп қалуы мүмкін (етістіктің жіктелуі арқылы), мысалы: «Келді» – (ол) келді. Ал ағылшын тілінде бастауыш ешқашан түсіріліп айтылмайды – “Came” деп жеке айтуға болмайды, толық “He came” деп айту керек.
• Қазақ тіліндегі номинатив сөйлемдер көмекші етістікті талап етпейді: «Ол студент» деп айтамыз. Ағылшын тілінде мұндай жағдайда to be етістігін қолданамыз: “He is a student.”

1-сурет. қазақ-ағылшын тілдеріндегі сөйлемдердің орын тәртібі

Қазақ және ағылшын тілдеріндегі сөйлемдердің орын тәртібі сәйкесе бермейтінін 1-суреттен байқауға болады. Жалғамалы және қопарылмалы тілдер тобы осындай айырмашылықтарға ие.

Бұл айырмашылықты бастапқы деңгейде дұрыс түсініп, меңгеру – тіл үйренушілер үшін өте маңызды, себебі ол дұрыс сөйлем құруға және бір тілден екінші тілге аударма жасағанда сөздердің орнын шатастырудан туатын қателіктердің алдын алады. Қазақ тілінен ағылшын тіліне не керісінше аударуда әрбір сөзді өз орнымен қою – грамматикалық тұрғыдан сауатты сөйлем құраудың кілті.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі сөйлемдегі сөздердің орын тәртібін меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. SOV және SVO айырмашылығы

Қазақ тілінде баяндауыш сөйлем соңында тұрады (Мен алма жедім.), ал ағылшын тілінде бастауыштан кейін келеді (I ate an apple.). Үйренуші етістікті сөйлем ортасына қоюға бейім: Мен жедім алма.

2. Орын тәртібінің еркіндігі мен қатаңдығы

Қазақ тілінде септік жалғаулары сөздің қызметін көрсететіндіктен, тұрлаусыз мүшелердің орны біршама еркін. Ағылшын тілінде орын тәртібі мағынаны анықтайды (John loves Mary – Mary loves John). Бұл айырмашылық үйренушіні шатастырады.

3. Бастауыштың түсіп қалуы

Қазақ тілінде жіктік жалғауы жақты көрсететіндіктен, бастауышты айтпауға болады: Барамын. Ағылшын тілінде бастауыш міндетті: I am going.

4. Есім баяндауышта көмекші етістіктің болмауы

Қазақ тілінде Ол студент. деп айтамыз, ал ағылшын тілінде He is a student. Үйренуші is етістігін қазақша аударуға тырысып, қате құрылым жасауы мүмкін.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Сөйлемді бөліктерге бөліп көрсету

Сөйлем мүшелерін түспен белгілеп, S–O–V және S–V–O реттерін көрсету: Мен [S] алма [O] жедім [V]. – I [S] ate [V] an apple [O].

2. Сөйлем құрастыру жаттығулары

Араласып берілген сөздерден дұрыс сөйлем құрастыру: жедім / мен / алма → Мен алма жедім. Содан кейін ағылшынша баламасымен салыстыру.

3. Салыстырмалы кесте

Қазақ тілінде жіктеу есімдіктері мағына жағынан үш жақта, жекеше және көпше түрде қолданылады. Оларға мен, сен, сіз, ол, біз, сендер, сіздер, олар есімдіктері жатады. Ағылшын тілінде де үш жақтық категория бар: бірінші жақ (I, we), екінші жақ (you), үшінші жақ (he, she, it, they). Төмендегі кестеде екі тілдегі жіктеу есімдіктері тұлғалық және сандық категория бойынша салыстырылып көрсетілген:

Қазақ тілінде 2-жақта бейресми түрде «сен», ресми сыпайы түрде «сіз» қолданылады (көпше түрлері – «сендер», «сіздер»). Ал ағылшын тілінде you есімдігі осы жағдайлардың бәрінде бір ғана формада қолданылады: яғни «you» сөзі жекеше/көпше санына немесе ресми/бейресми стиліне байланысты өзгермейді.

Сондай-ақ, ағылшын тілінде III жақ жекеше есімдіктері жынысқа бөлінеді: he (ер адамға), she (әйел адамға), it (жансыз) болып бөлінеді, ал қазақ тілінде III жақта барлығы үшін бір ғана ол есімдігі қолданылады. Қазақ тіліндегі ол есімдігі адамға да, жануарға да, затқа да қатысты айтыла береді. Мысалы, ол сөзі «ер адам», «әйел адам» немесе «зат/жануар» ұғымын контекст бойынша бере алады.

Грамматикалық ерекшеліктер

Ағылшын тілінде жіктеу есімдіктерінің кейбірі септік формада өзгеріп отырады: мысалы, I (мен) есімдігі табыс септігі мәнінде me (мені) түріне ауысады, he – him (оны), she – her (оны), we – us (бізді), they – them (оларды) болып өзгереді.

Ал қазақ тілінде жіктеу есімдіктері жекеше түрінде тұлғалары тұрақты (мен, сен, сіз, ол…) болғанымен, олар сөйлемде түрлі септік жалғауларын қабылдап өзгеруі мүмкін: мені (мен – табыс септік), маған (мен – барыс септік), сені, сізге, оны, бізге, оларға т.с.с. Яғни, қазақ тілінде есімдіктің нақты қызметі сөйлемде жалғау арқылы білдіріледі (септік, көптік жалғаулар).

Мысалы, олар (they) сөзін табыс септігінде оларды, барыс септігінде оларға түрінде қолданамыз.

Сөйлемдегі орын тәртібі мен қызметі: Ағылшын тілінде жіктеу есімдіктері негізінен бастауыш қызметінде сөйлем басында тұрады (қатаң SVO – тұрлаулы мүше-тұрлаусыз мүше тәртібі). Қазақ тілінде босаң формада болғанымен, жіктеу есімдігі көбінесе бастауыш ретінде сөйлемнің басында келеді. Мысалы:

• Мен мектепке барамын. – I go to school. (Қазақ тілінде бастауыш «мен» сөйлем басында тұр; ағылшын тілінде де «I» басында)
• Сіз үйде жоқсыз. – You are not at home. (екі тілде де бастауыш орын алдына қойылған)
• Олар кино көріп жатыр. – They are watching a movie.

Жіктеу есімдіктері сөйлемде бастауыш (тұрлаулы мүше) қызметін атқаратыны жиі кездеседі. Алайда, олар басқа сөйлем мүшесі қызметінде де қолданылады: тура толықтауыш (кімді? нені? сұрақтарына жауап) немесе жанама толықтауыш (кімге? неге? т.б.). Мысалы, Мен онымен сөйлестім («онымен» – with him, жанама толықтауыш); Сен мені танымай қалдың («мені» – me, тура толықтауыш). Ағылшын тілінде мұндай жағдайда жіктеу есімдігінің объективті (obj.) түрі қолданылады: him, me және т.б. Қазақ тілінде септік жалғауы арқылы («-мен», «-і» жалғаулары) тұлғасын өзгерттік: ол - онымен, мен - мені.

Қазақ тіліндегі бастауыш есімдікті жиі түсіріп айтуға болады, өйткені етістіктің жіктік жалғауы арқылы қай жақ екені көрініп тұрады. Мысалы, Бардым десек те («бар-дым» тұлғасында «мен» деген қосымша мағына бар), Мен бардым десек те мәні «I went» дегенге саяды. Ағылшын тілінде бастауыш түсірілмейді, міндетті түрде көрсетіледі: «Went» деп жеке айтуға болмайды, «I went» деп айту керек. Сондықтан қазақ тіліндегі сөйлемде «(сіз) оқушысыз» деп «сіз» деген есімдікті жасырын қалдыруға болады, ал ағылшында «(You) are a student» дегенде youъж түсіріліп айтылмайды, жазылмайды.

• Мен оқушымын. – I am a student. Бұл жұпта қазақ тілінде бастауыш мен және баяндауыш қызметіндегі зат есімге -мын жіктік жалғауы жалғанып тұр (оқушы-мын). Ағылшын сөйлемінде I бастауыш, ал am көмекші етістігі мен student баяндауыш бөлігін құрап тұр. Қазақшада оқушымын деген сөздің құрамында «мен» деген жақтық мән бар екенін байқаймыз (жеке мен десек те, қосып айтсақ та мағына өзгермейді), ал ағылшында бастауышты жеке сөзбен көрсету қажет.
• Сен инженерсің. – You are an engineer. Мұнда қазақ тілінде сен есімдігі бар, баяндауыш «инженер-сің» деп 2-жақ жалғауын алған. Ағылшын тілінде you және are арқылы берілген. Егер ресми түрде немесе сыпайы сөйлеу керек болса, қазақша Сіз инженерсіз деп айтар едік, ағылшында бәрібір You are an engineer түрінде қалады – яғни тыңдаушыға әрекет ету формасы ағылшын тілінде өзгермейдіі.
• Ол – студент. – He/She is a student. Қазақ тілінде ол сөзі жынысты анықтамайды; сөйлемнің мағынасы мен жағдаятына қарай ол «he» не «she» екенін түсінеміз. Ағылшын тілінде сөйлем құрарда жынысын нақтылап he не she деп айту керек. Мысалы: Қарақат – әнші. Ол өте талантты. – Karakat is a singer. She is very talented. Бұл мысалда ол = she болып аударылды.
• Біз университетте оқимыз. – We study at the university. Екі тілде де 1-жақ көпше түріндегі бастауыш қолданылған (біз – we). Ағылшында study етістігі түбір қалпында (көпше 1-жақта арнайы жіктік жалғауы жоқ), қазақшада оқи-мыз, 1-жақ жіктік жалғауының кқптік формасы жалғанған.
• Сендер кешігіп қалдыңдар. – You (all) arrived late. Бұл сөйлемде қазақ тілінде 2-жақ көпше бейресми формасы сендер есімдігі қолданылды, және етістікке көптік жалғауы -дар қосылды (қалдыңдар). Ағылшын тілінде көптік екені тек контекстен (you all не you guys сияқты бейресми сөздер қосуға болады) аңғарылады, етістікте өзгеріс жоқ (arrived).
• Олар жұмысқа кетті. – They left for work. Мұнда да ұқсас құрылым: олар бастауышы they баламасына сай, етістігі өткен шақта жіктік жалғауының көптік формасында берілген. (кет-ті – «олар» екені жалғаудан көрінеді), ал ағылшын тілінде (to) leave етістігінің өткен шақ формасында, көптікті ерекше форма арқылы ажыратпайды.

Жоғарыдағы мысалдардан көрінгендей, қазақ тілінде жіктеу есімдігі сөйлем мүшелерінің қызметін (бастауыш, толықтауыш т.б.) көбіне қосымшалар арқылы көрсетсе, ағылшын тілінде орныққан сөз тәртібі және есімдік арқылы көрсетеді. Дегенмен екі тілде де жіктеу есімдіктері мағыналық тұрғыда ұқсас қызмет атқарады. Қазақ тілінің тұлғалық байлығы тыңдаушыға сен/сіз деп бөлсе, ағылшын бір сөзбен жеткізеді; есесіне ағылшын gender (жыныс) категориясын 3-жақта ажыратып айтса, қазақ тілінде ондай ерекшелік жоқ.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі жіктеу есімдіктерін меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. «Сен» мен «сіз» айырмашылығы

Ағылшын тілінде 2-жақта тек you бар, ал қазақ тілінде сен – бейресми, сіз – сыпайы форма. Үйренуші мәртебесі жоғары адамға сен деп айтып, әдепсіз көрінуі мүмкін.

2. Көпше формалардың болуы

Қазақ тілінде сендер, сіздер деген көпше есімдіктер бар, ағылшын тілінде you жекеше де, көпше де. Үйренуші сен мен сендерді ажырата бермейді.

3. Жыныс категориясының жоқтығы

Ағылшын тілінде 3-жақта he / she / it ажыратылады, ал қазақ тілінде ол – бір ғана форма. Үйренуші ол сөзін аударғанда жынысты белгілеуге тырысады.

4. Есімдіктің септелуі

Ағылшын тілінде септік форма аз өзгереді (I – me), қазақ тілінде есімдік септелгенде түбір өзгереді: мен – маған, сен – саған, ол – оған. Бұл формалар жаттап алуды талап етеді.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Кестемен жұмыс

Есімдіктерді қатар беру: мен – I, біз – we, сен – you (бейресми), сіз – you (сыпайы), сендер – you (көпше), олар – they. Әр жолға қолдану жағдайын жазу.

2. Рольдік ойындар

Достармен, мұғалімдермен, бейтаныс адамдармен сөйлесу жағдаяттарын беру: «Сен қайдасың?» – достарға, «Сіз қайдасыз?» – үлкенге. Қай форма дұрыс екенін талқылау.

3. Мәтіндегі есімдіктерді тауып, ауыстыру

Қысқа мәтіндегі есімдіктерді анықтап, оларды басқа жақтағы есімдікке ауыстыру: Мен барамын → Біз барамыз → Олар барады.

Сілтеу есімдіктері затты, құбылысты не кеңістіктегі нысанды нұсқап көрсету үшін қолданылады.

Қазақ тіліндегі сілтеу есімдіктеріне бұл, сол, ол, осы, осынау, сонау, анау, ана, мына, міне, әне, мынау сияқты сөздер жатады. Ағылшын тілінде сілтеу есімдіктері төртеу: this, that (жекеше түр, тиісінше «мынау, анау»), және олардың көпше баламалары these, those («бұлар, аналар»). Сілтеу есімдіктері жақындық/алыстық және жекеше/көпше мәнге ие болып бөлінеді. Төмендегі кестеде қазақ және ағылшын тілдеріндегі ең көп қолданылатын сілтеу есімдіктері берілген:

Қазақ тіл білімінде сілтеу есімдіктері негізінен анықтауыш қызметін атқарады. яғни сөйлемде зат есімге тіркесіп, соның белгісі ретінде жүреді. Дегенмен, олар зат есімсіз де қолданылып, басқа сөйлем мүшелерінің қызметін атқара алады: мәселен, «Мынаны әкеліңіз» деген сөйлемде мынаны сөзі тура толықтауыш; «Анау керек емес» дегенде анау бастауыш қызметінде тұр. Ағылшын тілінде де this не that сөздері өзі нұсқаған затты алмастырып, бастауыш не толықтауыш болады: This is mine (Бұл – менікі), I don’t need that (Маған анау қажет емес). Екі тілде де сілтеу есімдіктері (demonstrative pronoun) өзі меңзеп тұрған заттың орнында қолданылса, санына қарай сәйкес формада тұрады (қазақшада көпше болса «бұлар, аналар» деп айтуға болады, ағылшын тілінде these/those). Бірақ қазақ тілінде сілтеу есімдігінің көптік формасы жиі қолданылмайды – көптік мағына есімнің өзіне көптік жалғау арқылы селбеседі: «бұл машиналар» ағылшынша “these cars” дегенмен тең. Ал «бұлар машиналар» десек, ол “these are cars” түріндегі дербес сөйлем болады. Яғни, қазақ тілінде бұл, анау, сол сөздері әрі жалқы, әрі көптік мағына береді, қажет жағдайда көптік түрін -Лар арқылы селбестіреміз (бұлар, аналар).

Мысалдар:

• Бұл – кітап. – This is a book.
• Бұл кітап жаңа. – This book is new. (анықтауыш қызметі: қандай кітап? – бұл кітап)
• Осы қалам менікі. – This pen is mine.
• Анау – ағаш. – That is a tree. (алыста тұрған объектіні нұсқау үшін анау ~ that)
• Ана кісі дәрігер. – That person is a doctor. (ана анықтауышы + зат есім)
• Сол бала – оның ұлы. – That boy is his son. (сол есімдігі бұрын айтылған не белгілі объектіге нұсқау)
• Мынау кім? – Who is this?
• Мыналар – біздің кітаптарымыз. – These are our books.
• Аналар – студенттер. – Those are students.

Қазақ және ағылшын тілдеріндегі сілтеу есімдіктері қызметі жағынан өте ұқсас – екеуі де кеңістік немесе контекстуалдық жақын-алыстықты білдіреді. Айырмашылығы, қазақ тілінде сілтеу есімдіктерінің түрлері көбірек (әртүрлі синонимдер мен мәндік реңктер, мысалы сонау – өте алысты мегзейді). Ал ағылшын тілінде төрт негізгі форма нақты көрсеткіш ретінде қалыптасқан. Екі тілде де бұл есімдіктер сөйлемде бастауыш, толықтауыш, анықтауыш бола алады. Қазақ тілінде сөздердің орын тәртібі еркіндеу болғанымен, анықтауыштық қызметтегі сілтеу есімдігі әрдайым анықтайтын сөзінің алдында келеді, бұл ағылшын тіліндегі сөйлемдердің орын тәртібімен бірдей. Мысалдар мен талдаулардан байқағанымыз – ағылшын және қазақ тілдерінердегі есімдіктер жүйесі жалпы адамзаттық ұғымдар мен грамматикалық категорияларды ұқсас түрде береді, алайда әр тілдің өзіне тән мораологиялық және стилистикалық ерекшеліктері бар. Бұл салғастырмалы талдау екі тілдегі есімдіктердің студенттерге тіл үйрену барысында туғызатын қиындықтарын түсінуге көмектеседі және грамматикалық категориялардың ұқсастығы мен айырмашылығын ғылыми тұрғыда пайымдауға мүмкіндік береді.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі сілтеу есімдіктерін меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Қашықтық дәрежелерінің саны әртүрлі болуы

Ағылшын тілінде екі дәреже бар: this (жақын) және that (алыс). Қазақ тілінде жақын (бұл, мынау, осы), алыс (анау, ана, сол) және өте алыс (сонау) нұсқалар бар. Үйренуші барлығын this/that деп аударып, айырмашылықты сезбей қалады.

2. «Ол» сөзінің екі қызметі

Ол қазақ тілінде 3-жақ жіктеу есімдігі де (Ол студент – He is a student), сілтеу есімдігі де (Ол кітап – that book). Үйренуші мағынаны контекстен ажырата алмайды.

3. Сан мен қызметтің берілуі

Ағылшын тілінде this/these, that/those сан бойынша өзгереді. Қазақ тілінде анықтауыш қызметінде есімдік өзгермейді (бұл кітап – бұл кітаптар), ал дербес қолданғанда көптік жалғауын алады (мыналар, аналар).

4. Септелгенде түбірдің өзгеруі

Қазақ тілінде сілтеу есімдігі септелгенде түбір өзгереді: бұл – мұны, мұнда, ол – оны, онда. Ағылшын тілінде мұндай өзгеріс жоқ, сондықтан үйренуші бұлға, олды сияқты қате формалар жасайды.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Қашықтық схемасы арқылы түсіндіру

Сөйлеушіден затқа дейінгі арақашықтықты сызба арқылы көрсету: жақын – бұл, мынау; алыс – анау, ана; өте алыс – сонау. Сыныпта нақты заттарға нұсқап жаттықтыру.

2. Салыстырмалы кесте

3. Диалог жаттығуы

Заттарды көрсетіп, сұрақ-жауап жаттықтыру: – Мынау не? – Бұл кітап. – Анау не? – Анау терезе. Содан кейін ағылшынша баламасымен салыстыру.

Қазақ тілінде сұраулық шылаулар сөйлемнің соңында келеді. Негізгі сұраулық шылау – ма/ме, оның фонетикалық түрленімдері дыбыс үндестігі мен дауыссыздардың ерекшелігіне байланысты ба/бе және па/пе болып түрленеді. Сұраулық шылау үнемі сөйлемнің соңында, баяндауыштан кейін тұрады әрі бөлек жазылады. Сұраулық шылаулар сөйлемге тікелей сұраулық мағына үстеп, жауап алу мақсатында қолданылады. Сонымен бірге сөйлемнің түрленуіне қарай сұраулық шылау арқылы риторикалық сұрақ, қарсы сұрақ, таңдану, күдік мәнді сұрақ сияқты реңктер де берілуі мүмкін. Мысалы, «Бұл расында да болған оқиға ма?!» немесе «Мен сенімен бармаймын ба…» және т.с.с. Яғни, қазақ тілінде сұраулық шылау сөйлемнің сұраулық сипатын грамматикалық тұрғыда айқындайтын негізгі көрсеткіш болып табылады.

Ағылшын тіліндегі сұраулық құрылымдар. Ағылшын тілінде сұраулық мағына беретін арнайы шылау жоқ. Оның орнын сөз тәртібі мен көмекші етістіктердің формалары басады. Ағылшын сұраулы сөйлемінің хабарлы сөйлемнен басты айырмашылығы – бастауыш пен баяндауыштың орын тәртібі. Ағылшын тілінде сұрақ қоюда инверсия әдісі қолданылады: көмекші етістік немесе модальді етістік бастауыштың алдына шығады. Мысалы, хабарлы сөйлем “She is at home.” (Ол үйде) дегенді сұраулық формаға айналдыру үшін: “Is she at home?” деп көмекші етістікті бастауыштың алдына шығарылады. Тағы бір мысал: “You speak English.” – хабарлы сөйлем,“Do you speak English?” – «Сен ағылшынша сөйлейсің бе?» болып құрылады. Ағылшын тілінде do көмекші етістігі сөйлем басына шығып, бастауышпен орын ауыстырады; бұл қазақ тіліндегі сұраулық шылауға балама қызмет атқарады. Ағылшын тілінде сұраулық сөйлем құраудың жалпы ережесі: егер сөйлемде көмекші не модальді етістік бар болса, ол бастауыштың алдында жүреді, егер негізгі етістік қана болса, тиісті формада do/does/did көмекші формасы қосылып, бастауыштың алдына қойылады. Мысалы: “He went to school.” → “Did he go to school?”. Сонымен қатар ағылшын тілінде сұрау есімдігі (Wh-words: what, who, when, т.б.) қатысатын сұрақтарда да инверсия қолданылады: сұраулық есімдігінің өзі сөйлемнің басына шығады және одан кейін көмекші етістік – бастауыш – негізгі етістік ретімен жүреді. Мысалы: “He is reading a book.” (Ол кітап оқып жатыр) деген сөйлемнен сұраулық жасап: “What is he reading?” – «Ол не оқып жатыр?», мұнда what сұрау есімдігі сөйлем басында, одан кейін is көмекшісі мен бастауыштың орны ауысқан. Алайда сұрау есімдігі бастауыштың өзі болған жағдайда сөздердің орын тәртібі сақталады (мысалы: “Who came?” – бұл жерде who өзі бастауыш қызметінде). Жалпы, ағылшын тілінде сұрақты грамматикалық түрде білдіру – қатаң тіркесімді қажет ететін процесс: тәртіп бұзылса, сөйлем түсініксіз немесе қате болады. Интонация да маңызды, бірақ ол грамматикалық қайта құрумен бірге жүреді. Мысалы, ағылшында кейде қысқа сұрақтар да қолданылады (мысалы, контексте “Cold?” деп жалғыз сөзбен сұрап, жоғары интонациямен суық па екенін сұрауға болады) – алайда бұл құбылыс тек ауызекі сөйлеуге ғана тән, әдеби норма деп есептелмейді.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі жалпы сұрақ пен сұраулық шылауды меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Сұраулық шылаудың сөйлем соңында тұруы

Ағылшын тілінде жалпы сұрақ көмекші етістіктің сөйлем басына шығуы арқылы жасалады (Do you go?, Can he go?). Қазақ тілінде сөз тәртібі өзгермейді, сұраулық шылау соңына қосылады: Сен барасың ба? Үйренуші сөз тәртібін өзгертуге тырысады.

2. Шылаудың алты нұсқасы

Шылау сөздің соңғы дыбысына қарай ма/ме, ба/бе, па/пе болып өзгереді: Ол келді ме? Сен келесің бе? Бұл кітап па? Ағылшын тілінде мұндай өзгеріс жоқ, сондықтан таңдау қиындық тудырады.

3. Көмекші етістіктің болмауы

Ағылшын тілінде do/does/did көмекші етістіктері сұрақ жасауда міндетті. Қазақ тілінде олардың қызметін шылау атқарады, ал шылаудың өзі шақты немесе жақты білдірмейді. Үйренуші қазақша баламасын іздейді.

4. Жауап беру тәсілінің айырмашылығы

Ағылшын тілінде қысқа жауап көмекші етістікті қайталайды (Yes, I do.). Қазақ тілінде жауап иә/жоқ немесе етістікті қайталау арқылы беріледі: Барасың ба? – Барамын. / Жоқ, бармаймын.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Шылауды көмекші етістікпен салыстыру

Шылаудың қызметін do/does/did қызметімен салыстырып көрсету:

2. Соңғы дыбысқа қарай шылауды таңдау жаттығуы

Сөйлемдерді толықтыру: Ол келді ... ? Сен келесің ... ? Бұл кітап ... ? Дұрыс жауап: ме, бе, па. Әр жағдайда соңғы дыбысты атап, ережені қайталау.

3. Қысқа диалогтар

Жұптасып сұрақ-жауап жаттықтыру: – Сен студентсің бе? – Иә, студентпін. – Сен үйдесің бе? – Жоқ, үйде емеспін.

І. Жалпы сипаттама

Тілді қолдану кезінде екі түрлі сұрақ қойылады. Оның бірі – жалпы сұрақ, екіншісі – арнайы сұрақ. Қазақ тілінде жалпы сұрақ сұраулық шылаулар (ма? ме? ба? бе? па? пе?) арқылы жасалады. Арнайы сұрақ нақты бір ақпаратты алу үшін қойылатындықтан, сұрау есімдіктерінің көмегімен жасалады. Қазақ тіліндегі сұрау есімдіктеріне Кім? Не? Қандай? Қай? Қайда? Қашан? Қалай? Қанша? Неше? Неге? Не үшін? сынды сөздер және олардың түрленген формалары жатады. Қазақ тіліндегі жалпы сұрақ ағылшын тіліндегі «Yes-No Questions», ал арнайы сұрақ ағылшын тіліндегі «Question Words» деп аталатын сөздер тобына сай келеді.

ІІ. Салғастырмалы талдау

1. «Кім» сұрау есімдігі. Қазақ тілінде тек адамға қатысты қолданылатын сұрау есімдігінің түрі – «кім?» есімдігі.

• Кім қалды таразыға тартылмаған? (А.Байтұрсынұлы)

Ескерту. «Кім» есімдігі қазақ тілінде тек адамға қатысты қолданылады. Дегенмен кісі есімін сұрағанда «Атың кім? / Есімің кім?» деген сұрау қойылады. Мұнда кім сөзі «ат/есім» сөздеріне қатысты қолданылып тұрғанымен, негізінен кісіні / адамды меңзеп тұр.

«Кім» сұрау есімдігі зат есімнің орнына жүретіндіктен, сөйлемде зат есім секілді түрленеді. Сұрау есімдіктерінің басқа түрлеріне де бұл қасиет тән.

«Кім» есімдігі бірқатар тұрақты құрылымдардың құрамында да кездеседі:

Ағылшын тілінде де «who» есімдігі арқылы бірқатар тұрақты тіркестер жасалған:

2.1 Сөзжасамдық ерекшеліктері

Қазақ тіліндегі кім, не, қайда, қашан, неше сынды сұрау есімдіктері еш, әлде, әр сөздерімен бірігіп жаңа есімдіктер жасайды. Ол кезде аталған есімдіктер өздерінің сұрау мәнін жоғалтып белгісіздік, жалпылық, болымсыздық мәнде қолданылады.

Жоғарыдағы мысалдардан байқағанымыздай, біріккен есімдіктердің құрамында «кім» адам, индивид деген мағынаны; «не» - затты; «қайда» - мекенді; «қашан» - мезгілді; «неше» - мөлшерді білдіреді: ешкім → ешбір адам, әркім → әрбір адам.

Ағылшын тілінде де «who», «what», «where», «when» сөздері арқылы белгісіздік есімдіктері жасалады. Алайда ағылшын тіліндегі сұрау есімдіктерінің сөзжасау әлеуеті қазақ тіліне қарағанда төменірек:

3. Сұрақ қою формалары

4. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі сұраулардың айрымашылығы:

Қазақ тіліндегі сұрау есімдіктері ағылшын тіліндегі сұрау мәнді сөздерге ұқсас болғанымен, олардың бір-біріне толық сай келмейтін тұстары бар. Әсіресе, күрделі сұраулы сөздер жасауда әр тілдің өз жүйесі, тәсілі анық көрінеді.

НЕШЕ? Сұрауының екі тілдегі ерекшеліктері. «Сағат неше болды?» сұраулы сөйлеміндегі «неше» есімдігі ағылшын тіліне «what» болып аударылады:

What time is it?

Сағат неше болды?

What сөзінің тура мағынасы «не» дегенді білдіргенімен, мәнмәтінге байланысты «қандай», «неше» деген мәнде жұмасалады. Мысалы:

What is your favourite colour? / What colour do you like?

(Сенің сүйікті түсің қандай? / Сен қандай түсті жақсы көресің?)

Мұндай құрылымдарда what сындық мәнді анықтау үшін қолданылып тұр. Сондай-ақ аталған сөздің қатысуымен ағылшын тілінде what kind of деген күрделі сұрау жасалады. Қазақ тіліне бұл сұрауды жай ғана «қандай?» деп аударамыз.

What kind of music do you like?

Саған қандай музыка ұнайды?

(сөзбе-сөз: Сен муызканың қандай түрін ұнатасың?).

What?не?қандай?неше?

Қазақ тілінде «неше» сұрауы тек саналатын заттарға, ал «қанша» сұрауы саналмайтын ұғымдарға қатысты қолданылады. Бұлар ағылшын тіліндегі саналатын заттарға қолданылатын «how many» және саналмайтындарға қатысты қойылатын «how much» күрделі сұрауларына сай келеді. Бұл сұрауларды сөзбе-сөз аударғанда «қалай» (how) және «көп» (much/many) деген екі компоненттен тұратынын көруге болады. Мұндағы many саналатын заттың көптігін, ал much саналмайтын заттың көптігін көрсетеді.

НЕШЕ? = HOW MANY?

ҚАНША? = HOW MUCH?

Қазақ тіліндегі «неше» сұрауы, ағылшын тілінде әр мәнмәтінде түрліше сұраулы конструкциялармен аударылады. Соның тағы бір мысалы:

How old are you?

Сенің жасың нешеде? / Неше жастасың?

Кісі жасын сұрау үшін қазақ тілінде «неше» сұрағы қойылса, ағылшын тілінде «how old» деген күрделі сұрау қолданылады. Сөзбе-сөз «how old» - «қалай+егде» деген сөздерден құралып «қаншалықты егде» деген секілді мәнді білдіреді.

Ағылшын тіліндегі «how» сұраулы есімдігінің көмегімен күрделі сұраулар жиі жасалады:

Қорытынды.

Қазақ және ағылшын тілдеріндегі сұрау есімдіктерінің бір бөлігі мағыналық әрі құрылымдық жағынан бір-біріне толық сай келгенімен, енді бір бөлігінен әр тілге тән қолданыс ерекшелігі айқын көрінеді. Олардың қатарына «кім», «не», «неше», «қалай» сұрау есімдіктерінің екі тілдегі қызметтерін айтуға болады. Ағылшын тіліндегі бір ғана what сұраулы сөзі қазақ тіліндегі «не», «неше», «қандай» сынды бірнеше сұраудың орнына қолданыла алады. Сол секілді how есімдігі басқа сөздермен тіркесіп күрделі сұрауларды жасайды.

Қазақ тіліндегі сұрау есімдіктері төрт түрлі жалғау арқылы түрленсе, ағылшын тілінде мұндай түрлену сұрау есімдіктеріне емес, сөйлемнің басқа компоненттеріне тән.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі сұрау есімдіктерін меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Сұрау есімдігінің сөйлемдегі орны

Ағылшын тілінде сұрау сөзі міндетті түрде сөйлем басында тұрады (When did you come?). Қазақ тілінде ол көбіне баяндауыштың алдында келеді: Сен қашан келдің? Үйренуші қазақша сөйлемде де сұрау сөзін басына қоюға тырысады.

2. Көмекші етістіктің болмауы

Ағылшынша арнайы сұрақта do/does/did қажет (What did you do?). Қазақша Сен не істедің? түрінде көмекші етістік жоқ. Үйренуші артық элемент іздейді.

3. Бір сөзге бірнеше баламаның сәйкес келуі

Не – what, қандай – what / what kind of, қай – which, неше – what / how many: Сағат неше? – What time is it? Ағылшын тілінде how көптеген күрделі құрылымдар жасайды (how old, how long), ал қазақ тілінде оларға неше, қанша сұрау есімдіктері сәйкес келеді.

4. Сұрау есімдіктерінің септелуі, көптелуі және тәуелденуі

Қазақ тілінде сұрау есімдіктері зат есім сияқты түрленеді: кімнің, кімге, кімді, кімдер, кімім. Ағылшын тілінде мұндай түрлену жоқ (whose, whom – жеке сөздер). Бұл формаларды жаттау қиын.

5. «Неше» мен «қанша» айырмашылығы

Неше – саналатын заттарға (how many), қанша – саналмайтын заттарға (how much) қолданылады. Үйренуші екеуін шатастырады: Неше су ішесің? (қате) – Қанша су ішесің?; Қанша кітап бар? емес, Неше кітап бар? деп айту керек.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Сұрау сөздерінің кестесі

Сұрау есімдіктерін ағылшынша баламасымен және қолданылу ерекшелігімен беру:

2. Сұрақ құрылымдарын қатар салыстыру

Сен не істедің? – What did you do? Қазақ тіліндегі «сұрау есімдігі + баяндауыш» құрылымын ағылшындағы «сұрау сөзі + көмекші етістік + бастауыш + етістік» құрылымымен салыстыру.

3. Сұрақ-жауап жаттығулары

Жұптасып сұрақ қою: Сенде неше кітап бар? Күніне қанша су ішесің? Қайда тұрасың? Қашан келесің? Жауап толық сөйлеммен беріледі.

Қазақ тілінде жақ категориясы жіктік жалғаулары және тәуелдік жалғаулары арқылы көрініс табады, яғни қазақ тілінде жақты көрсету үшін сөзге міндетті түрде жоғарыда аталған жалғаулар жалғануы қажет. Жіктік жалғауы зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік сөз таптарына жалғанады.

Есім сөздердің жіктелуі. Қазақ тілінде есім сөздер, яғни зат есім, сын есім, сан есім, есімдік жіктелгенде ол сөздерге жіктік жалғауы жалғанады. Ал ағылшын тілінде жіктеу үшін to be етістігі (copula) қолданылады. Қазақ тілінде жіктік жалғауы есім сөзге жалғанады. Ағылшын тілінде "to be" етістігі зат есім мен есімдіктің арасына жеке сөз ретінде қойылады. Мысалы:

TO BE етістігі тұрған орнына, берілетін ойдың мағынасына байланысты негізгі, көмекші және модальдік мағына бере алады.

1. Егер TO BE есімдік сөз немесе зат есімнен кейін келсе, одан кейін тағы осы екеуінің біреуі тұрса, онда TO BE негізгі етістіктің қызметін атқарып, «болу» деген мағынаны береді. Мысалы: I am a teacher.

2. TO BE етістігінен кейін ING, ED формасы бар басқа етістіктермен тіркесіп келсе, онда TO BE – «болу» мағынасын жоғалтып, көмекші етістіктің қызметін атқарып, негізгі етістікке шақ, сыпат, өздік, өзгелік етіс жасауға көмектеседі. Мысалы: They are writing a composition.

3. TO BE етістігінен кейін инфинитив (to) тұрса, онда TO BE модаль «тиісті» (ертеде жоспарланып қойылған істің орындалуын) деген мағынаны береді. Мысалы: They are to write a composition (2, 250).

Қазақ тілінде жіктеу есімдігін түсіріп айтуға да болады, ал ағылшын тілінде олай айта алмаймыз, грамматикалық тұрғыдан қате әрі түсініксіз болып қалады. Мысалы:

Алматыда студентпін – «мен» есімдігі түсіріліп тұр.

I am a student in Almaty – «I» есімдігі міндетті түрде сөйлемге қатысуы керек.

Жіктеу есімдіктері мен олардың сәйкес жалғаулары

Қазақ тілінде есім сөздер болымсыз түрде жіктелгенде жіктік жалғауы сөздің өзіне емес, болымсыз мәндегі «емес» көмекші сөзіне жалғанады. Ағылшын тілінде "not" сөзі "to be" етістігінен кейін келеді.

Ескерту: Қазақ тілінде 3-жақта (жекеше және көпше) жіктік жалғау қолданылмайды, яғни ол нөлдік формада беріледі. Ағылшын тілінде болса, 3-жақта copula міндетті түрде болады (is/are).

2. Етістіктердің жіктелуі. Ағылшын тілінде жақтық мағына шақтарға байланысты әртүрлі жолмен жасалады. Мысалы, ауыспалы осы шақта (Present Simple) үшінші жақ жекеше формасы болған кезде ғана етістікке -s/-es/-ies формасы жалғанады:

Hақ осы шақ, өткен шақ, келер шақ формаларында жақтық мағына to be етістігі арқылы беріледі.

Өткен шақ және келер шақ. Қазақ тілінде өткен және келер шақта жіктік жалғауы есім сөздің өзіне емес «бол», «еді» сынды көмекші сөздерге жалғанады.

Салғастырмалы грамматикалық ерекшеліктер

Қорытынды.

Қазақ және ағылшын тілдеріндегі жіктік жүйе бір мақсатқа жұмыс істесе де, құрылымы мен тәсілі мүлде бөлек. Қазақ тілі агглютинативті тілдер тобына жататындықтан грамматикалық мағынаны жалғау арқылы білдіреді. Ағылшын тілі аналитикалық тіл болғандықтан, грамматикалық мағына сөздердің тіркесуі арқылы көрініс табады.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі жіктік жалғауын меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Жалғау мен to be етістігінің айырмашылығы

Ағылшын тілінде есім баяндауыш to be етістігімен (I am a student) жасалады. Қазақ тілінде етістік жоқ, жақ жалғау арқылы беріледі: Мен студентпін. Үйренуші қазақ тіліндегі «to be» орнын іздейді.

2. Жалғаудың үндестік бойынша нұсқалары

Бірінші жақ жалғауы -мын/-мін, -бын/-бін, -пын/-пін болып өзгереді: оқушымын, дәрігермін, студентпін. Ағылшын тілінде am өзгермейді, сондықтан таңдау қиын.

3. 3-жақтағы нөлдік форма

3-жақта жалғау жоқ: Ол студент. Ағылшын тілінде is/are міндетті. Үйренуші қазақша ол студентті немесе ол студент болады сияқты артық форма жасайды.

4. Жіктеу есімдігін түсіріп айту

Қазақ тілінде жалғау жақты көрсететіндіктен есімдікті айтпауға болады (Студентпін.), ағылшын тілінде I міндетті. Бұл құбылыс түсінбеушілік тудырады.

5. Болымсыз түрде жалғаудың орны

Болымсыз түрде жалғау емес сөзіне жалғанады: Мен студент емеспін. Үйренуші жалғауды есім сөзге қосып, студентпін емес деп қателеседі.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Жалғау кестесі және үлгілер

2. Морфемалық талдау

Сөзді бөлікке бөліп көрсету: студент-пін, оқушы-мын, дәрігер-мін. Түбір мен жалғауды түспен бөліп, қай жақ екенін анықтау.

3. Жақтар бойынша жіктеу жаттығуы

Бір сөзді барлық жақта жіктету: студент – студентпін, студентсің, студентсіз, студент, студентпіз. Содан кейін ағылшынша I am / you are / he is формаларымен салыстыру.

Тәуелдік жалғауы – қазақ тілінде бір заттың біреуге тиесілі екенін білдіретін жалғау.

«Тәуелдік категориясымен субстантивтенген сын еісм, сан есім, есімдік, үстеу, қимыл есімі, есімшелер, кейбір модаль сөздер де түрленеді» (3, 132-б.).

Ағылшын тілінде бұл possessive pronouns немесе ‘s (apostrophe + s) арқылы беріледі.

Жақтарға қарай салыстыру кестесі

Қазақ тілінде тәуелдік жалғауы зат есімге жалғанады, ағылшын тілінде арнайы жалғауы болмағандықтан жіктеу есімдігі зат есімнің алдына жеке сөз ретінде қойылады.

Ағылшын тіліндегі тәуелдік түрлері

Ағылшын тілінде тәуелдікті білдірудің үш негізгі тәсілі бар:

1. Possessive adjectives – зат есімнің алдына жіктеу есімдіктерін қою арқылы тәуелділікті білдіру тәсілі.

Мысалы: This is my pen.

2. Possessive pronouns – қазақ тіліндегі –нікі / дікі тұлғасы арқылы жасалатын менікі, сенікі т.б. сөздерге сай келетін жіктеу есімдігінің тағы бір түрін қолдану арқылы тәуелділікті білдіру тәсілі.

Мысалы: This pen is mine. (Бұл қалам менікі)

3. Possessive ’ s формасы – сөздерге апострофтан кейін келіп жалғанып ілік септігінің жалғауы секілді қызмет атқаратын тұлға арқылы иелік мәнді білдіру.

• John’s book = Жәнібектің кітабы
• My brother’s car = Ағамның көлігі

Тәуелдіктің көптік формасы. Қазақ тілінде көп заттың біреуге тәуелді екенін білдіру үшін сөзге алдымен көптік жалғауы, сосын тәуелдік жалғауы жалғанады. Мысалы: кітап+тар+ым, дос+тар+ың, үй+лер+і.

Ағылшын тілінде сөздің өзіне көптік жалғауы жалғанады да, оның алдына жіктеу есімдігі қойылады. Мысалы: my books, your friends, their houses.

Ағылшын тіліндегі your жіктеу есімдігіне ерекше мән беру керек. Себебі ол қазақ тілінде төрт түрлі тұлғамен беріледі.

yourсенің-ың/ің/ңсіздің-ңыз/ңіз/ыңыз/іңізсендердіңкөптік + -ың/ің/ңсіздердіңкөптік + -ыңыз/іңіз/ңыз/ңіз

Қорытынды.

Қазақ және ағылшын тілдеріндегі тәуелдік жалғауы (possessive construction) бір-бірінен морфологиялық құрылымы, берілу тәсілі мен контекстік қолдану аясы жағынан түбегейлі ерекшеленеді. Қазақ тілінде тәуелдік жалғауы агглютинативтік тәсілмен, сөздің соңына қосылады және зат есіммен тікелей байланысады. Ағылшын тілінде бұл мағына аналитикалық жолмен – бөлек сөздер арқылы (possessive pronouns немесе 's қосымшасы) жасалады. Қазақ тілінде тәуелденген сөз сөйлемде бастауыш, толықтауыш, баяндауыш бола алады, ал ағылшын тілінде тек анықтауыш ретінде қызмет атқарады. Сондай-ақ қазақ тілінде тәуелдік жалғау арқылы субъектіні айқындауға болады. Мысалы «кітабың» дегендегі «-ың» жалғауы субъектінің екінші жақ, яғни сен екенін білдіріп тұр. Ал ағылшын тілінде есімдікті міндетті түрде көрсету қажет: your book.

Қазақ тілінде тәуелдік жалғауы тек зат есімге емес, заттанған басқа сөз таптарына да жалғана алады. Мысалы: айтқаның (есімше+тәуелдік жалғауы) жақсы болды. Ал ағылшын тіліндегі жіктеу есімдіктері тек зат есіммен тіркеседі.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі тәуелдік жалғауын меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Иелікті екі көрсеткішпен беру

Қазақ тілінде иелік ілік септігі және тәуелдік жалғауы арқылы беріледі: менің кітабым. Ағылшын тілінде бір сөз жеткілікті: my book. Үйренуші жалғауды қосуды ұмытып, менің кітап деп айтады.

2. Жалғаудың дыбыстық нұсқалары

Тәуелдік жалғау түбірдің соңғы дыбысына қарай өзгереді: бала-м, кітап-ым (кітабым), үй-ім. Ағылшын тілінде my өзгермейді.

3. Көптік пен тәуелдіктің тізбектелуі

Қазақ тілінде алдымен көптік, содан кейін тәуелдік жалғанады: кітап-тар-ым. Ағылшын тілінде көптік жалғау сөзге, иелік сөз алдына қойылады (my books). Тізбектің ретін шатастыру жиі кездеседі.

4. Сыпайы форма мен 3-жақтың берілуі

Қазақ тілінде сіздің кітабыңыз сыпайы форма болады, ал ағылшын тілінде your book бейресми де, сыпайы да бола береді. 3-жақта оның кітабы түрінде -сы/-сі/-ы/-і жалғауы тәуелдік пен жақты бірге береді.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Морфемалық кесте

Түбір мен жалғауды бөліп, жақтар бойынша көрсету:

2. Үлгі бойынша сөйлем құрау

Сөздерді беріп, дұрыс форманы жасату: бала – менің ... (балам), үй – сенің ... (үйің), дос – оның ... (досы).

3. Заттармен жұмыс

Сыныпта өз заттарын көрсетіп: Бұл менің қаламым. Бұл сенің дәптерің. Қазақша сөйлемді ағылшынша аударып, құрылымын салыстыру.

Қазақ және ағылшын тілдеріндегі жатыс септігі (Kazakh: -да/-де/-та/-те; English: prepositions in, on, at) – орын мен кеңістік қатынасын білдіретін грамматикалық категория.

«Іс-қимылдың орнын, мекенін білдіретіндіктен, жатыс септігіндегі сөз сөйлемде пысықтауыш қызметін атқарады: ағаштың түбінде отыр» (1, 107-б.)

Жатыс септігінің берілу тәсілі

Қазақ және ағылшын тілдеріндегі жатыс септігінің басты ерекшелігі: қазақ тілінде кез келген мағыналық қатынасты білдіру үшін бір ғана жалғау түрі (жатыс септігінің жалғауы) қолданылса, ағылшын тіліндегі preposition сөздердің семантикалық ерекшелігіне қарай әртүрлі болады.

Уақытты білдіру

Қазақ тілінде уақытты білдіру үшін жатыс септігі жиі қолданылады. Мысалы:

• Сағат бесте
• Өткен айда
• Түнде / түсте
• Қаңтардың бірінде
• Жазда / күзде / қыста / көктемде

Алайда қазақ тілінде уақытты білдірудің бұдан да басқа жолдары бар:

• Жеке сөздің мағынасы арқылы: таңертең, күндіз.
• Тәуелдік жалғауының үшінші жағы арқылы: өткен жылы, ертесі, келесі күні

Ағылшын тілінің ерекшелігі уақытты білдіретін барлық мәнмәтінде preposition in, on, at міндетті түрде қолданылады: таңертең – in the morning, түстен кейін – in the afternoon. Дегенмен әр preposition уақытқа қатысты өзінің қолданылу жүйесі бар.

1. IN – Үлкен уақыт аралықтарымен тіркесіп қолданылады.

Мысалы:

• in July – шілде айында
• in 1991 – 1991 жылы
• in the morning – таңертең
• in the 21st century – 21-ғасырда
• in winter – қыста

2. ON – Нақты күндер мен даталармен тіркесіп қолданылады.

Мысалы:

• on Monday – дүйсенбіде
• on April 1st – 1-сәуірде
• on my birthday – туған күнімде

3. AT – Нақты уақытты білдіретін сөздермен тіркесіп қолданылады.

Мысалы:

• at 3 p.m. – сағат 3-те
• at midnight – түн ортасында
• at lunchtime – түскі ас кезінде
• at Christmas – Рождествода
• at the moment – дәл қазір

Мекенді білдіру

1. IN – Ішінде, жабық кеңістікте

Мысалы:

• in the room – бөлменің ішінде
• in the bag – сөмкенің ішінде
• in Kazakhstan – Қазақстанда
• in the car – көліктің ішінде (көлік – жабық кеңістік)

2. ON – Үстінде, бетінде

Мысалы:

• on the table – үстелде
• on the wall – қабырғада
• on the floor – еденде
• on the bus – автобуста (қоғамдық көліктерде “on” қолданылады!)
• on the phone – телефонда (біреумен сөйлесу)

3. AT – Нақты мекен

Мысалы:

• at the door – есіктің жанында
• at the bus stop – автобус аялдамасында
• at home – үйде
• at the party – кеште
• at school / at work – мектепте / жұмыста

Қорытынды. Қазақ және ағылшын тілдерінде жатыс септігі екі түрлі жолмен жасалады. Қазақ тілінде сөз соңына жатыс септігінің -ДА жалғауы жалғанса, ағылшын тілінде in, on, at т.б. қолданылады. Бұл көрсеткіштер сөздерге мезгілдік және мекендік мән үстейді. Қазақ тілінде жатыс септігі заттанған басқа сөз таптарына да жалғанып себептік, шарттық мәнді де білдіре алады.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі жатыс септігін меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Бір жалғауға үш предлогтың сәйкес келуі

Қазақша -да/-де жалғауы ағылшын тілінде in, on, at предлогтарына сәйкес келеді: қалада – in the city, үстелде – on the table, үйде – at home. Үйренуші қазақша бір жалғауды қолданса да, ағылшынша қай предлогты таңдауды білмейді.

2. Уақыт пен мекеннің бір жалғаумен берілуі

Қазақ тілінде сағат бесте, қыста, дүйсенбіде – бәрі жатыс септігінде. Ағылшын тілінде at five, in winter, on Monday – әртүрлі предлог. Уақыт үшін ереже қатаң, жаттауды талап етеді.

3. Жалғаудың дыбыстық нұсқалары

Жалғау -да/-де/-та/-те болып өзгереді: қалада, үйде, кітапта, мектепте. Үйренуші қатаң және ұяң дыбыстардан кейінгі нұсқаны шатастырады.

4. «Бар» сөзімен иелік мәні

Қазақ тілінде жатыс септігі иелік мәнін береді: Менде қалам бар. Ағылшын тілінде I have a pen. Үйренуші have етістігін іздеп, қазақша сөйлемді қате құрады.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Предлог пен жалғауды салыстыру

2. Суретпен жұмыс

Суретті көрсетіп сұрақ қою: Кітап қайда? – Үстелде. Мысық қайда? – Үйде. Содан кейін ағылшынша in/on/at таңдау.

3. «Менде … бар» үлгісін жаттықтыру

Берілген сөздермен сөйлем құрау: Менде көлік бар. Сенде қалам бар ма? Оның үйінде кітап бар. Ағылшынша have/there is формаларымен салыстыру.

Қазақ тіліндегі «да, де, та, те» шылауы – сөздерді және сөйлемдерді байланыстыру үшін жұмсалатын жалғаулық шылаудың бір түрі. Сөздерге үндестік заңына сай тіркеседі. ДА шылауы кез келген сөз табынан кейін келе алады:

Қазақ тіліндегі -ДА шылауының қолданысына тән ерекшеліктің бірі – бұл шылау жеке келіп те, қайталанып келіп те қолданылады. Аталған шылау қайталанып келгенде екі заттың арасындағы тең қатынасты білдіріп таза жалғаулық мән үстейді. Ал -ДА шылауы бір ғана сөзбен тіркесіп келгенде күшейтпелі немесе қосалқылық мән туындайды.

• Екі затты қатар алып, сөздерді жалғау қызметі: Анам да, әкем де ауылда туылған.
• Іс-әрекеттің тез орындалғанын білдіру: Барды да қайтты.
• Қосалқы мән үстеу: Мен де барамын.

Қазақ тіліндегі -ДА шылауының осындай ерекшеліктеріне байланысты ағылшын тілінен бір ғана эквивалентін табу қиын.

Бұл контекстегі да, де мағынасы жағынан ағылшын тіліндегі both … and, not only … but also сияқты күрделі жалғаулықтарға сай келеді.

Ағылшын тіліндегі жалғаулық шылаулар мен кейбір үстеулердің қызметі мен мағынасы ДА шылауына жуықтайды. Ондай үстеулерге also, too, either үстеулерін жатқыза аламыз.

*Too мен as well сөйлем соңында жиі келеді, also көбіне баяндауыш алдында тұрады.

Болымсыз мәндегі сөздермен қолданылу ерекшелігі (not… either)

Сөйлемдегі орын тәртібі

Қорытынды. Қазақ тіліндегі «да/де» шылауы – әмбебап, яғни бір ғана форма арқылы әртүрлі мағыналық-синтаксистік қызмет атқарады: қосалқы мән, екі ұғымды қатар алу, іс-әрекеттің тез орындалуы т.б. Ағылшын тілінде бұл қызметтер мәнмәтінге байланысты әртүрлі сөз табына жататын арнайы сөздер арқылы (also, too, either, both…and, т.б.) беріледі. -ДА шылауы өзі қатысты сөзге үндестік заңына бағына отырып тіркеседі.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі «да, де» шылауын меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Бір шылаудың бірнеше қызметі

Да/де шылауы қосу (Мен де барамын), екі ұғымды қатар алу (Анам да, әкем де) және әрекеттің тез орындалуын (Барды да қайтты) білдіреді. Ағылшын тілінде әр қызмет үшін бөлек сөз бар: too, also, both...and. Үйренуші бір ғана баламаны іздейді.

2. Шылаудың орны

Қазақ тілінде шылау қатысты сөзден кейін тұрады (Мен де келемін). Ағылшын тілінде too сөйлем соңында, also етістік алдында орналасады. Бұл орын тәртібі сәйкес келмейді.

3. Болымсыз сөйлемдегі қолданыс

Қазақша Мен де бармаймын ағылшынша I am not going either болады. Too орнына either қолдану үйренушіге қиын, ол I am not going too деп қателеседі.

4. Үндестік бойынша нұсқалары

Шылау да/де/та/те болып өзгереді: кітап та, дәптер де, ол да. Ағылшын тілінде too, also өзгермейді.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Қызметтері бойынша салыстырмалы кесте

2. Қателерді түзету жаттығуы

Қате сөйлемдерді тауып, түзету: Мен барамын да → Мен де барамын; I am not going too → I am not going either.

3. Диалог

Шылауды қолданып қысқа диалог жасау: – Мен кітап оқимын. – Мен де оқимын. – Мен бармаймын. – Мен де бармаймын.

Қазақ тілінде сөздердің арасындағы негізгі мағыналық қатынастар септік жалғаулары арқылы жүзеге асады. Септік жалғауларының қатысынсыз сөйлем құрау мүмкін емес деуге болады. Қазақ тіліндегі септіктерді есімге байланған және етістікке байланған септіктер деп бөліп қарастыруға болады:

Ілік септігі жалғанған сөзден кейін міндетті түрде үшінші жақ тәуелдік жалғауы жалғанған бағыныңқы компонент тұруы қажет. Сондықтан ілік септігін есімге байланған септік деп есептеуге болады. Ал барыс, табыс, шығыс, көмектес септіктері сөйлемде әрдайым етістіктің мәнін толықтыру үшін жұмсалады. Атау және жатыс септігі сөйлем құрамында есім сөздермен де, етістікпен де байланыса алады, тек біреуіне ғана байланып қалмайды.

Қазақ тілінің негізін құрайтын төрт жалғаудың біріне жататын септік категориясының ағылшын тілінде толық баламасын табу мүмкін емес. Оның себебі – екі тілдің типологиялық ерекшеліктері. Соған қарамастан ағылшын тілінде септік жалғауларының мәнін жеткізуге қабілетті бірліктер бар. Бірақ олар қазақ тіліндегідей бір категорияны құрамайды.

Қазақ тілінің септік жалғаулары

Септіктердің ағылшын тіліндегі баламалары.

1. Атау септік = Subject (бастауыш)

Қазақша: Бала жүгіріп жүр.

Ағылшынша: The boy is running.

Екі тілде де бұл септік кім? не? деген сұраққа жауап береді, іс-әрекет субъектісін атайды.

2. Ілік септік = Иелік (Possession)

Қазақша: Мұғалімнің кітабы

Ағылшынша: The teacher’s book немесе The book of the teacher

Қазақ тілінде -ның/-нің жалғауы, ал ағылшын тілінде «'s» немесе «of» арқылы беріледі.

3. Барыс септік = Бағыт (to)

Қазақша: Мен апама хат жаздым.

Ағылшынша: I wrote a letter to my grandmother.

Қазақшада -ға/-ге/-қа/-ке жалғаулары, ағылшыншада «to» қолданылады.

4. Табыс септік = Object (кейде жасырын тұрады)

Қазақша: Ол фильмді көрді.

Ағылшынша: He watched the movie.

Ағылшын тілінде direct object орын тәртібі арқылы беріледі, ал қазақшада -ды/-ді/-ты/-ті жалғаулары қолданылады.

5. Жатыс септік = Мезгіл, мекен мәні (in, at, on)

Қазақша: Кітап сөмкеде.

Ағылшынша: The book is in the bag.

Қазақ тілінде -да/-де/-та/-те, ал ағылшын тілінде «in», «on», «at» қолданылады.

6. Шығыс септік = From

Қазақша: Мен досымнан хат алдым.

Ағылшынша: I got a letter from my friend.

Қазақ тілінде -дан/-ден/-тан/-тен, ал ағылшын тілінде «from» қолданылады.

7. Көмектес септік = With, by

Қазақша: Ол қаламмен жазды.

Ағылшынша: He wrote with a pen.

Қазақ тілінде -мен/-пен жалғаулары, ал ағылшыншада «with» немесе «by» (кейде құрал ретінде) болады.

Қорытынды. Қазақ тіліндегі септік жалғаулары – сөйлемнің жүйелі құрылуы үшін маңызды рөл ойнайтын сөз бөлшектері. Септік жалғаулары сөзге үндестік заңына сай жалғанады және өзі жалғанған сөзге иелік, бағыт, мезгіл, мекен т.б. мән үстейді. Септік жалғаулары заттанған басқа сөз таптарына да жалғана алады. Айталық есімшеге жалғану арқылы себеп, шарт, қарсылық т.б. мәндерге ие болады. Септік жалғауларының ағылшын тіліндегі басты баламасы – preposition. Олар жеке категория құрамағанымен, қолданылу логикасы септіктерге ұқсайды. Алайда олар өздері қатысты сөздің алдында тұрады.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі септік жалғауларын меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Септік жүйесінің ағылшын тілінде болмауы

Қазақ тілінде жеті септік бар. Ағылшын тілінде зат есім септелмейді, септік қатынасты предлог және сөз тәртібі береді. Үйренуші жалғауды артық элемент ретінде қабылдайды.

2. Бір септікке бірнеше предлогтың сәйкес келуі

Жатыс септік – in/on/at, барыс септік – to/for/towards, көмектес септік – with/by. Ағылшынша қай предлог керегін мағынасына қарай таңдауға тура келеді.

3. Жалғаудың дыбыстық нұсқалары

Әр септіктің 4 немесе 6 нұсқасы бар (-ның/-нің/-дың/-дің/-тың/-тің; -ға/-ге/-қа/-ке). Үйренуші нұсқаны таңдауда қателеседі.

4. Табыс септіктің түсіп қалуы

Қазақ тілінде табыс септік белгісіз заттың алдында түсіп қалады: Мен кітап оқыдым, бірақ Мен кітапты оқыдым. Ағылшын тілінде мұндай ауысу артикльмен беріледі (a book / the book).

5. Ілік септік пен тәуелдіктің бірге келуі

Мұғалімнің кітабы – ілік және 3-жақ тәуелдік жалғауы қатар тұрады. Ағылшын тілінде бір ғана форма (teacher's book). Үйренуші екінші жалғауды ұмытады.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Сұрақтар арқылы септікті анықтау

2. Бір сөзді барлық септікке қою

Бір сөзді жеті септікте түрлендіру: бала – баланың – балаға – баланы – балада – баладан – баламен. Әр форманы сөйлемге қосу.

3. Предлогты септікпен ауыстыру

Ағылшынша сөйлемді қазақшаға аудару: I gave the book to the boy → Мен кітапты балаға бердім. Предлогты қай септік алмастыратынын атап өту.

1. Қазақ тіліндегі «бір» белгісіздік есімдігі

1.1. Мағынасы мен қызметі

Белгісіздік есімдіктері – сөйлемдегі заттың нақты белгісіздігін, жалпыламалығын немесе белгісіз біреуге, бір нәрсеге қатысты айтылатындығын білдіретін сөздер. Қазақ тілінде бұл қызметті «бір», «біреу», «кейбір», «әлдебір» сияқты сөздер атқарады. Ағылшын тілінде белгісіздік мағынасын one, someone, some, a certain сияқты есімдіктер және a/an артикльдері білдіреді.

«Бір» сөзі бастапқыда сан есім болғанымен, белгілі бір контекстерде белгісіздік мағынасын білдіреді. Ол сөйлемде төмендегі қызметтерді атқарады:

1. Белгісіз бір затты немесе тұлғаны білдіру

Бір адам келді. (Бұл адамның кім екені белгісіз, сөйлеуші оны нақты атамайды)

Бір қыз сенің атыңды сұрады (Қыздың кім екені белгісіз, белгісіздік мағынасын білдіреді)

Бір нәрсе дұрыс емес сияқты (Қандай нәрсе екені нақты емес, белгісіз).

2. Жалпылау мағынасында қолданылуы

Бір кітапты бір ай оқимын (Қай кітап екені белгісіз, жалпылай алғанда қандай кітап оқыса да бір айдай уақыт кететіні айтылады).

Ғалымдар бір бағытта жұмыс істеп жатыр (Нақты қандай бағыт екені аталмай, жалпы алағанда бір бағыт екенін меңзеп тұр).

3. Кенеттен ойға келген нәрсені білдіру

Бір қызық оқиға есіме түсті (Оқиғаның не оқиға екені сөйлеушіге ғана белгілі).

Бірнәрсе есіме түсіп күлкім келіп отыр (Не нәрсенің еске түскені сөйлеушіге ғана белгілі).

4. Шамамен, мөлшерлік мағынада қолданылуы

Бір 10 шақты адам жиналды (Адамдардың нақты саны белгісіз, бірақ шамамен 10 адам. Егер 20 адам шамасында жиналса, екі 10 шақты адам жиналды деп айтылмайды, бір 20 шақты адам жиналды деп айтылады).

Бір жарты сағаттай күттім (Нақты жарты сағат емес, шамамен жарты сағат дегенді білдіреді. Тағы ескерерлік жағдай, «бір жарты сағат» (about half an hour) дегенді «бір жарым сағат» (an hour and a half) дегенмен жаңылыстырмау керек).

2. Ағылшын тіліндегі белгісіздік мағынаны білдіретін құралдар

2.1. Indefinite Pronouns (Белгісіздік есімдіктері)

Ағылшын тілінде «бір» сөзіне сәйкес белгісіздік есімдіктері:

• one – жалпылау мағынасында
• someone, somebody – белгісіз адамды білдіреді
• something – белгісіз затты білдіреді
• some – белгісіздік, шамамендік мағынасында
• a certain – нақты, бірақ белгісіз бір нәрсені білдіреді

Мысалдар:

• One day, I will travel the world (Бір күні мен әлемді аралаймын).
• Someone is waiting for you (Біреу сені күтіп тұр).
• Something is wrong here (Мұнда бір нәрсе дұрыс емес).
• I read a book about history (Мен тарих туралы бір кітап оқыдым).

2.2. Indefinite Articles (Белгісіздік артикльдері)

Ағылшын тілінде a/an белгісіздік артикльдері «бір» сөзінің кейбір мағыналық рөлін атқарады.

Мысалдар:

• I saw a man in the street (Мен көшеде бір адамды көрдім).
• She bought an apple (Ол бір алма сатып алды).

Бұл артикльдер қазақ тіліндегі «бір» сөзіне балама бола алады, бірақ оларды тікелей аудару әрдайым мүмкін емес.

“A certain” қазақша екі түрлі мағына береді, сондықтан контекстке қарай екі нұсқа қолданылады:

1) “Белгілі бір” – сөйлеуші біледі, бірақ атамайды

Мысалы:

• for a certain reason – белгілі бір себеппен
• a certain person – белгілі бір адам (аты айталмай тұр)

English: He left the meeting for a certain reason.
Kazakh: Ол жиналыстан белгілі бір себеппен шығып кетті.
– Себеп бар, өзі біледі, бірақ айтпай тұр.

English: A certain teacher asked me to help.
Kazakh: Белгілі бір мұғалім менден көмек сұрады.
– Қай мұғалім екені айтылмайды, бірақ сөйлеуші біледі.

2) “Белгісіз бір” – кім екені/не екені белгісіз.

Мысалы:

• a certain man came – белгісіз бір адам келді
• a certain object was found – белгісіз бір зат табылды

English: A certain man knocked at the door.
Kazakh: Белгісіз бір адам есікті қақты.
→ Кім екені мүлде белгісіз.

English: A certain sound came from the forest.
Kazakh: Белгісіз бір дыбыс орманнан шықты.
→ Дыбыстың қандай екені белгісіз.

3. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі «бір» белгісіздік есімдігінің салыстырмалы талдауы

4. Негізгі айырмашылықтар мен ұқсастықтар

4.1. Ұқсастықтар

• Қазақ және ағылшын тілдерінде «бір» белгісіздік мағынада қолданылады.
• Екі тілде де «белгілі, бірақ атауы айтылмайтын» мағынаны білдіреді.
• Жалпылау, белгісіздік, кенеттен еске түсу, шамамендік мағыналары екі тілде де бар.

4.2. Айырмашылықтар

«Бір» белгісіздік есімдігінің қазақ және ағылшын тілдеріндегі салғастырмалы грамматикасы

Негізгі айырмашылықтар:

• Қазақ тілінде «бір» белгісіздік есімдігімен қатар, «біреу», «кейбір», «әлдебір» сөздері қолданылады.
• Ағылшын тілінде «one» белгісіздік мағынасында көп қолданылса да, «someone», «some», «a certain» секілді сөздер де осы қызметті атқарады.
• Ағылшын тілінде көп жағдайда артикльдер (a/an) белгісіздік мағынасын білдіруге көмектеседі.

! Ағылшынтілді аудиторияда «бір» белгісіздік есімдігін оқыту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Тура мағынаны түсіну: Ағылшын тілінде «one» көбіне сан есім ретінде қолданылады, ал белгісіздік мағынасында (мысалы, «бір адам», «бір күні») түсіну қиын болуы мүмкін. Оқушылар бұл мағынаны сан есіммен шатастырып алуы ықтимал.

2. Тура аударма: Кейбір оқушылар «бір» сөзін ағылшынның «a» немесе «an» белгісіздік артиклімен салыстыруы мүмкін, бірақ қазақ тілінде мұндай мағына әрдайым сәйкес келе бермейді.

3. Мәдени-тілдік ерекшеліктер: Қазақ тіліндегі «бір» кейде нақты сан емес, ерекше әсер беру үшін қолданылады («бір керемет күн болды»). Бұл ерекшелікті түсіндіру ағылшынтілділер үшін қиын болуы мүмкін, себебі олардың мәдени-тілдік ойлау жүйесінде бұл қалыпты емес.

4. Жалпылай қолдану: Қазақ тілінде «бір» кейде ойды жалпылау үшін де қолданылады («бір күні бәрі өзгереді»). Мұны ағылшынның нақты мағынаға негізделген түсінігімен қабылдау аз-кем қиындық тудыруы мүмкін. Қазақ тілінде «бір» белгісіздік есімдігі көбінесе болжалды немесе нақты емес мағынаны білдіреді («біреу келді», «бір кітап оқыдым»). Ағылшын тілінде мұндай мәнді жеткізу үшін басқа грамматикалық құралдар қолданылады (e.g., someone, some, a certain).

! Шешімдер мен ұсыныстар

• Белгісіздік есімдігінің нақты және бейнелі қолданысын мысалдар арқылы түсіндіру.
• Сәйкес ағылшын баламаларын (a certain, someone, some day) салыстыру арқылы үйрету.
• Мәтіндік және ситуациялық жаттығуларды көп қолдану.

Қорытынды-түйіндеме

Қазақ және ағылшын тілдеріндегі «бір» белгісіздік есімдігінің қолданысы ұқсас болғанымен, кейбір грамматикалық айырмашылықтар бар. Қазақ тілінде белгісіздік мағынасы контекске байланысты түсініледі, ал ағылшын тілінде артикльдер мен арнайы есімдіктер қолданылады. Бұл ерекшеліктер тіл үйренушілер үшін маңызды болып табылады, себебі кейбір тікелей аударулар мағыналық қателіктерге соқтыруы мүмкін.

Ауыспалы осы шақ – қимылдың (іс-әрекеттің) қазіргі уақытта қайталанып немесе дағдылы түрде болатынын білдіретін етістік формасы. Қазақ тілінде бұл шақ -А/-Е, -Й жұрнақтары арқылы жасалса, ағылшын тілінде Present Simple және кейбір контекстерде Present Continuous арқылы беріледі.

Қазақ тіліндегі ауыспалы осы шақ (Present Simple)

Жасалу жолдары

Ауыспалы осы шақ негізінен екі түрлі жолмен жасалады:

-А/-Е, -Й жұрнақтары арқылы

• Мен кітап оқимын.
• Ол сабақ жазады.
• Біз әр күн сайын жаттығу жасаймыз.

Көмекші етістіктермен тіркесу арқылы

• Мен үнемі осы газетті оқып жүремін. (қайталау мағынасында)
• Ол ылғи қазақша сөйлеп жүреді.

Мағыналық ерекшеліктері

Үнемі, дағдылы түрде қайталанатын іс-әрекет

• Ол таңертең ерте тұрады.
• Біз әр кеш сайын кітап оқимыз.

Әдеттегі іс-әрекет, заңдылық

• Күн шығыстан шығады.
• Су 100 градуста қайнайды.

Ағылшын тіліндегі ауыспалы осы шақ

Present Simple (Ауыспалы осы шақ)

Ағылшын тілінде ауыспалы осы шақ мағынасын Present Simple білдіреді.

Жасалу үлгісі:

Субъект (бастауыш) + негізгі етістік (үшінші жақта -s, -es)

• I read books every day. (Мен күн сайын кітап оқимын.)
• He writes articles. (Ол мақалалар жазады.)
• Water boils at 100 degrees. (Су 100 градуста қайнайды.)

Present Continuous (Нақ осы шақ, бірақ кейде ауыспалы осы шақ мағынасында)

Present Continuous әдетте нақ осы шақты білдірсе де, кейбір ерекше жағдайларда қайталанатын іс-әрекеттер үшін қолданылады.

Жасалу үлгісі:

Субъект (бастауыш) + to be (am/is/are) + негізгі етістік (-ing)

• He is always talking in class (Ол үнемі сабақта сөйлей береді).
• She is constantly forgetting her keys (Ол кілттерін үнемі ұмытып кетеді).
• They are always arguing (Олар үнемі ұрысып жүреді).

Бұл қолданыс сөйлеушінің эмоционалды реңк қосу үшін (кекесін, наразылық, т.б.) қолданылады.

Қазақ және ағылшын тілдеріндегі ауыспалы осы шақтың салыстырмалы кестесі

Айырмашылықтар мен ұқсастықтар

Ұқсастықтар

Екі тілде де бұл шақ қайталанатын, дағдылы іс-әрекеттерді білдіреді.
Ғылыми заңдылықтар мен жалпы шындықты сипаттау үшін қолданылады.

Екі тілде де болашақ жоспарларды білдіруі мүмкін.

Айырмашылықтар

!Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі ауыспалы осы шақты үйретуде келесі қиындықтар кездесуі мүмкін:

1. Қазақ тіліндегі шақ жүйесінің өзгешелігі

Қазақ тілінде ауыспалы осы шақ (мысалы, «жазып жүр», «оқып жүр») белгілі бір әрекеттің ұзаққа созылып жатқанын немесе әдетке айналғанын білдіреді.

Ағылшын тілінде бұған сәйкес келетін нақты бір грамматикалық шақ жоқ. Олар көбінесе Present Continuous («is writing») немесе Present Simple («writes») шақтарын қолданады, ал олардың мәні қазақ тіліндегі ауыспалы осы шаққа толық сәйкес келмейді.

2. Жіктік жалғауларды түсіну

Қазақ тілінде ауыспалы осы шақтың формасы етістік түбіріне көсемшенің «-ып/-іп/-п» жұрнағы мен «жүр», «жүреді» көмекші етістіктерін қосу арқылы жасалады. Бұл құрылым ағылшынтілділерге күрделі болып көрінуі мүмкін, себебі көмекші етістік бөлек мағынаға ие болуы мүмкін («жүру» – walking).

3. Көмекші етістіктердің ерекшелігі

«Жүр», «жүреді» сөздері ағылшын оқушылары үшін шатастыруы мүмкін, себебі олар бұл сөздерді «walking» немесе «going» сияқты негізгі мағынада қабылдауы мүмкін.

4. Кең және тұрақты қолдану

Ауыспалы осы шақ қазақ тілінде әрекеттің ұзақтығын, әдетті немесе қайталанатын әрекетті көрсету үшін де қолданылады («ол күнде кітап оқып жүреді»). Ағылшын тілінде бұл үшін әртүрлі құрылымдар қажет (e.g., "He reads books every day" or "He has been reading books").

5. Мағыналық қате түсініктер

Оқушылар кейде ауыспалы осы шақты ағылшынның Perfect Continuous шақтарымен шатастыруы мүмкін (e.g., "He has been reading" сияқты). Бұл екі жүйенің құрылымдық айырмашылығы түсінуді қиындатады.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Көрнекілік пен мысалдар: Ауыспалы осы шақтың мағынасын және қолдану аясын нақты мысалдар арқылы көрсету (мысалы, «ол үйде жүреді» ≠ «ол жүріп жүр»).

2. Салыстырмалы кесте: Қазақ тіліндегі ауыспалы осы шақ пен ағылшынның жақын құрылымдарын салыстыру (Present Continuous, Present Simple).

3. Көңіл бөлуді қажет ететін элементтер:

• Көсемше жұрнағының формасы.
• «Жүр», «жүреді» сөздерінің грамматикалық функциясын түсіндіру.

4. Ситуациялық жаттығулар: Әрекет ұзақтығы немесе әдетті көрсететін практикалық тапсырмалар (мысалы, «Мен әрқашан сабақ оқып жүремін» дегенді ағылшын тілінде сипаттау).

5. Көркем мәтіндер: Әңгімелер мен диалогтардан ауыспалы осы шақтың табиғи қолданыстарын үйрету.

Қорытынды-түйіндеме

Қазақ тіліндегі ауыспалы осы шақ пен ағылшын тіліндегі Present Simple негізінен бір-біріне сәйкес келеді. Екеуі де дағдылы әрекеттерді, жалпы шындықты және болашақ жоспарларды білдіру үшін қолданылады. Алайда, кейбір ерекше жағдайларда ағылшын тілінде Present Continuous қайталанатын әрекеттерге эмоционалды реңк қосу үшін пайдаланылады.

Қазақ тіліндегі келер шақ

Келер шақ іс-әрекеттің болашақта істелетінін білдіреді. Қазақ тіліндегі келер шақтың мағынасы мен формасына қарай үш түрге бөлінеді.

1. Ауыспалы келер шақ. Ӏс-қимылдың алдағы уақытта іске асатынын білдіреді. Ол негізінде етістіктің түбіріне -а/-е/-й жұрнақтары жалғану арқылы жасалады: Біз уәдені орындаймыз.

2. Болжалды келер шақ. Ӏс-кимылдың келешекте іске асатынын болжайды. Етістіктің түбіріне есімшенің -ар/-ер/-р жұрнағы жалғану арқылы жасалады: Сен оған көмектесересің.

3. Мақсатты келер шақ. Ӏс-қимылдың келешекте мақсат етіле отырып орындалатынын білдіреді, етістіктің түбіріне есімшенің - мақ/-мек/-пақ/-пек/-бақ/-бек жұрнағының қосылуы арқылы жасалады: Жастар ауылға қайтпақ.

Ағылшын тіліндегі ауыспалы келер шақ

Future Simple (Жалпы келер шақ)

Жасалу үлгісі:
Болымды: S + will + V (негізгі етістік)

• I will go to school tomorrow. (Мен ертең мектепке барармын.)
• She will help you. (Ол саған көмектесер.)

Болымсыз: S + will not (won’t) + V

• I won’t go to school tomorrow. (Мен ертең мектепке бармаспын.)
• She won’t help you. (Ол саған көмектеспес.)

Сұраулы: Will + S + V?

• Will you go to school tomorrow? (Сен ертең мектепке барарсың ба?)
• Will she help you? (Ол саған көмектесер ме?)

Басқа қолданыстағы формалар

Кейбір жағдайларда ауыспалы келер шақ мағынасы Present Simple немесе be going to арқылы берілуі мүмкін.

Болжау, жорамал жасау үшін:

• It will rain tomorrow. (Ертең жаңбыр жауар.)
• She will probably come later. (Ол кейінірек келер.)

Алдын ала жоспарланған іс-әрекет үшін (be going to):

• I am going to visit my grandmother next week. (Мен келесі аптада әжемнің үйіне бармақпын.)
• They are going to move to a new city. (Олар жаңа қалаға көшпекші.)

Кесте немесе тұрақты іс-әрекеттер үшін (Present Simple):

• The train leaves at 6 PM. (Пойыз кешкі 6-да жүреді.)
• The meeting starts at 10 AM. (Жиналыс таңғы 10-да басталады.)

Қазақ және ағылшын тілдеріндегі келер шақтың салыстырмалы кестесі

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі ауыспалы келер шақты үйрету барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі шақ жүйесінің айырмашылықтары

• Қазақ тілінде ауыспалы келер шақ іс-әрекеттің келешекте орындалу мүмкіндігін немесе жоспарлы екенін білдіреді (мысалы, «ол ертең келіп жүр»).
• Ағылшын тілінде мұндай мағынаны жеткізу үшін арнайы грамматикалық форма жоқ. Олар көбінесе Future Simple («will do»), Future Continuous («will be doing»), немесе басқа құрылымдарды қолданады. Бұл шақты ағылшын грамматикасымен тура салыстыру қиын.

2. Көмекші етістіктерді түсіну

• Ауыспалы келер шақ қазақ тілінде көсемшенің -ып/-іп/-п жұрнағы мен «жүреді», «жүрер» көмекші етістіктері арқылы жасалады.
• Ағылшын оқушылары үшін бұл құрылымды түсіну қиындауы мүмкін, себебі олар көмекші етістіктерді бөлек мағынада («walking», «going») қабылдауы мүмкін.

3. Мағыналық нюанстарды түсіну

• Қазақ тіліндегі ауыспалы келер шақ іс-әрекеттің жүйелі, тұрақты, немесе жоспарлы түрде болатынын білдіреді (мысалы, «Мен ертең сабаққа барып жүремін»).
• Ағылшын тілінде бұл мәнді бір ғана форма арқылы жеткізу қиын, сондықтан бірнеше грамматикалық құрылымды түсіндіру қажет болады.

4. Контекстке тәуелділік

• Қазақ тілінде ауыспалы келер шақ мағынасы көбінесе контекст арқылы түсініледі. Мысалы, «ол ертең жазып жүрер» сөйлемі әрекеттің нақты орындалатыны туралы емес, болжам ретінде айтылады. Ағылшын тілінде бұл ерекшелікті жеткізу үшін қосымша түсіндірулер қажет.

5. Сөзбе-сөз аударманың қиындығы

• Ағылшын оқушылары ауыспалы келер шақты «He will be writing» сияқты конструкциямен шатастыруы мүмкін, бірақ бұл мағынаны толық қамтымайды. Бұл аударма барысында түсінбеушілік тудыруы ықтимал.

6. Етістік түрлендірудің күрделілігі

• Ағылшын тілінде етістік өзгерісі қарапайым болса, қазақ тілінде жұрнақтар мен жалғаулардың көптігі етістіктің түрленуін қиындатады. Мысалы, «жүреді» мен «жүрердің» қолдану айырмашылығын түсіндіру қажет.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Салыстырмалы кесте жасау

Қазақ тіліндегі ауыспалы келер шақ пен ағылшынның ұқсас формаларын (Future Continuous, Future Simple) салыстыру.

Мысалдар арқылы айырмашылықтарын көрсету.

2. Көрнекілік пен контекст

Әр түрлі контекстте ауыспалы келер шақтың мағынасын түсіндіру. Мысалы:

Ол күнде өлең жаттап жүреді (қазіргі жүйелі әрекет).

Ертең де сабақ оқып жүреді (болашақта жасалатын жүйелі әрекет).

3. Практикалық тапсырмалар

Студенттерге болашақта жоспарланған әрекеттер туралы сөйлемдер құрастыруды тапсыру.

4. Диалогтар мен мәтіндер

Табиғи сөйлеу үлгілері бар қысқа диалогтар мен мәтіндерді қолдану.

5. Көмекші етістікті меңгеру

«Жүреді» мен «жүрердің» рөлін бөлек түсіндіріп, олардың шаққа әсерін талдау.

Қорытынды-түйіндеме

Қазақ тіліндегі ауыспалы келер шақ пен ағылшын тіліндегі Future Simple бір-біріне сәйкес келеді. Дегенмен, ағылшын тілінде be going to және Present Simple сияқты басқа құрылымдар да болашақ мағынасын білдіру үшін қолданылады.

Мәні. Жедел өткен шақ – сөйлеуші нақты өзі көрген, өзі қатысқан немесе анық білген іс-әрекетті білдіретін шақ. Әрекет сөйлеп тұрған мезеттен бұрын болып қойған және толық аяқталған болады. Бұл форма көбіне күнделікті өмірде, оқиғаны тікелей жеткізгенде, өз тәжірибесін не болған жағдайды баяндағанда қолданылады. Жедел өткен шақ нақты уақытты көрсететін сөздермен жиі келеді: кеше, бүгін таңертең, жаңа ғана, бір минут бұрын, өткен жолы т.б.

Мәндік белгілері:

1. Нақты өткен уақыт – әрекет өткенде болған.

2. Аяқталғандық – іс бітті, аяқталды.

3. Сөйлеушінің көзбе-көз куәлігі немесе нақты білімі – сөйлеуші оқиғаның рас болғанын анық айта алады.

4. Оқиғаны жай баяндау – әңгімелеу, есеп беру, не істегенін айту.

Мысалдар:

• Мен бүгін ерте тұрдым.
• Мұғалім тақтаға жаңа сөздерді жазды.
• Біз кеше фильм көрдік.
• Сен кеше келдің.

Қазақ тілінде бұл форма бұрын болған, аяқталған іс-әрекетті білдіреді. Ол қашан болды?, не істеді? деген сұрақтарға жауап береді. Ағылшын тілінде де дәл осы қызмет атқарылады: өткен уақытта болған және аяқталған әрекетті білдіреді. Ол when? what did…? деген сұрақтарға жауап береді.

Болымсыз форма. Қазақ тілінде өткен шақтың болымсыз түрі етістік түбіріне –ған жоқ, немесе –мады/–меді қосымшаларын жалғау арқылы жасалады. Мысалы: Мен барған жоқпын. Ол келмеді. Ағылшын тілінде бұл мағына did not (didn’t) + етістіктің бастапқы формасы арқылы беріледі: I didn’t go. He didn’t come.

Сұраулы форма. Қазақ тілінде өткен шақтың сұраулы түрі баяндауышқа ма/ме/ба/бе сұраулық шылауын қосу арқылы жасалады: Сен келдің бе? Ал ағылшын тілінде сұраулы сөйлем Did + бастауыш + V1 құрылымымен беріледі: Did you come?

Уақытты білдіретін сөздер. Қазақ тілінде өткен шақты білдіретін сөздерге кеше, өткен аптада, бұрын, былтыр сияқты сөздер жатады. Ағылшын тілінде бұлардың сәйкестері: yesterday, last week, ago, in 2010.

Жедел өткен шақ – ағылшын тілінде өткен уақытта басталып, аяқталған әрекетті білдіретін негізгі шақтардың бірі. Бұл шақ белгілі бір уақыт нүктесінде болған, енді қайталанбайтын немесе аяқталған іс-әрекетті көрсету үшін қолданылады.

Қалыптасуы:
Simple Past формасы етістікке -ed жалғауын қосу арқылы (regular verbs), немесе етістіктің арнайы өзгерген (irregular verbs) түрін қолдану арқылы жасалады.
Мысалы: worked, visited (regular); went, saw, came (irregular).

Қолданылуы:

1. Өткенде болған және аяқталған әрекет:
She visited her parents yesterday.

2. Өткен уақыт көрсеткіштерімен бірге:
yesterday, last year, in 2010, two days ago
We met two days ago.

3. Өткендегі оқиғалар тізбегін айту:
He woke up, got dressed, and left the house.

4. Өткен әдеттерді білдіру:
When I was a child, I played outside every day.

Сұраулы форма:
Did + subject + verb (base form)
Did you see him yesterday?

Болымсыз форма:
did not / didn’t + verb (base form)
I didn’t understand the question.

Simple Past – ағылшын тілінде ең жиі қолданылатын шақтардың бірі, сондықтан оны меңгеру өткен оқиғаларды дұрыс сипаттауға мүмкіндік береді.

Жедел өткен шақ: қазақ тілі vs ағылшын тілі

Құрылымдық ерекшелігі

Ұқсастықтар мен айырмашылықтар

Қысқаша қорытынды.

Жедел өткен шақ – екі тілде де аяқталған іс-әрекетті білдіретін негізгі шақ түрі.
Қазақ тілінде шақ жұрнақ арқылы (синтетикалық тәсілмен),
ағылшын тілінде көмекші етістік пен V2 формасы арқылы (аналитикалық тәсілмен) жасалады.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі жедел өткен шақты меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Морфологиялық тәсілдің бейтаныстығы

Ағылшын тілділер үшін шақ формаларының жұрнақ арқылы өзгеруі үйреншікті емес, себебі ағылшын тілінде шақ көмекші етістік және сөз ретін өзгерту арқылы беріледі. Мысал:

Қазақша: бар-ды-м (түбір + шақ + жіктік)

Ағылшынша: I went (көмекші сөз жоқ, V2 формасы бар)

2. Жұрнақтардың көптүрлілігі мен үндестік заңы

Ағылшын тілділерге -ды/–ді/–ты/–ті варианттар бар-ды, кел-ді, апар-ды, төк-тi

3. Жіктік жалғауларының болуы

Ағылшын тілінде жіктік жалғаулар жоқ (I went, he went – бірдей форма). Ал қазақ тілінде шақ формасына қосымша жіктік жалғау (және көптік) жалғанады. Мысал: бардым – келдім, бардың – келдің, барды – келді, бардық – келдік, бардыңдар – келдіңдер.

4. Болымсыз форманың күрделірек құрылымы

Ағылшын тілінде болымсыздық didn’t + V1 арқылы, ал қазақ тілінде жоқ сөзі немесе -ма/-ме/-ба/-бе қосымшасы арқылы беріледі. Мысал: I didn’t go – Мен бармадым / Мен барған жоқпын.

5. Сұраулы форманың ерекшелігі

Ағылшын тілінде сұрақ жасау үшін сөз реті мен көмекші етістік өзгереді (Did you go?), ал қазақ тілінде сұраулық шылау жалғанады (Сен бардың ба?).

6. Сыпайы түрдегі ресми қолданыс формасы (Polite/Formal Address Forms)

Ағылшын тілінде "you" сөзі жекеше де, көпше де, әрі бейресми де, ресми де қолданыла береді. Ал қазақ тілінде тыңдаушының жасы, мәртебесі, әлеуметтік арақатынасы ескеріліп, етістік формасы өзгереді:

Бейресми (жақын адамға): Сен бардың ба?

Сыпайы (үлкенге немесе бейтаныс кісіге ресми түрде): Сіз бардыңыз ба?

Көпше сыпайы (топқа): Сіздер бардыңыздар ма?

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Морфологиялық тәсілдің бейтаныстығы

Қазақша етістіктегі жалғаулардың мағына жүктемесі жоғары екенін көрсету керек.

2. Жұрнақтардың көптүрлілігі мен үндестік заңы

Үндестік заңын қарапайым фонетикалық ереже ретінде түсіндіру – «жақын дыбыстар үйлеседі» деп көрсету.

3. Жіктік жалғауларының болуы

Әр жалғаудың субъектіні білдіретінін көрсету (I, you, he/she т.б. орнына жүреді).

4. Болымсыз форманың күрделірек құрылымы

Қазақ тілінде екі түрлі болымсыздық бар екенін түсіндіру: аналитикалық (жоқ) және синтетикалық (-ма/-ме).

5. Сұраулы форманың ерекшелігі

«ба/бе/ма/ме» – бұл did сияқты сұрақ құраушы бөлшек екенін түсіндіру (-па / -пе сұраулық шылауы қолданыста кездеспейді).

6. Сыпайы түрдегі ресми қолданыс формасы (Polite/Formal Address Forms)

1. Қазақ тілінде етістік формасы арқылы сыпайылық дәрежесі білдіріледі.

2. Сыпайылық пен көптік категориясы грамматикалық түрде бірігіп кетеді (бардыңыздар – әрі сыпайы, әрі көпше).

3. Бұл құбылыстың тек грамматика ғана емес, мәдени норма екенін атап өту керек.

Мысал кесте:

Мәдени астары:

Қазақ қоғамында жас пен мәртебеге құрмет тілдік форма арқылы білдіріледі.

Сыпайы форма қолдану – сөйлеушінің әдептілігі мен тіл мәдениетінің көрсеткіші.

Бұл айырмашылық ағылшын тілді үйренушілерге түсініксіз болуы мүмкін, себебі ағылшын тілінде мұндай грамматикалық айырма жоқ.

Әдістемелік ұсыныс:

«Сен – Сіз» айырмашылығын ролдік ойындар, диалог үлгілері, және мәдени түсініктемелер арқылы көрсету.

Жаттығуларда бір сөйлемнің бейресми және сыпайы нұсқасын қатар беру:

• Сен бардың ба? – Сіз бардыңыз ба?
• Сен көрдің бе? – Сіз көрдіңіз бе?

Салыстырмалы қорытынды кесте

Қорытынды

Ағылшын тілділерге қазақ тіліндегі жедел өткен шақты үйретуде бірқатар грамматикалық және мәдени қиындықтар кездеседі. Ең алдымен, қазақ тілінің морфологиялық жүйесіне тән жұрнақтар мен үндестік заңы, жіктік жалғаулар жүйесі, сондай-ақ болымсыз және сұраулы формалардың морфологиялық тәсілмен жасалуы ағылшын тілді үйренушілер үшін түсініксіз болуы мүмкін. Бұған қоса, сыпайы формалардың (бардыңыз, бардыңыздар) грамматикалық әрі мәдени қызметі ағылшын тіліндегі бір ғана you есімдігімен сәйкес келмейді, сондықтан бұл ерекшелікті түсіндіруде мәдени контексті міндетті түрде енгізу қажет.

Жалпы алғанда, қазақ тілінің жедел өткен шағын меңгертуде негізгі қиындықтар – морфологиялық (жұрнақ, жалғау, үндестік) және аналитикалық-синтетикалық айырмашылықтар болып табылады. Сондықтан, осы айырмашылықтарды жеңілдету үшін түсіндіру барысында салғастырмалы визуалды кестелерді қолданып, мысал арқылы көрсету, аудармалық сәйкестіктер пайдалану ең тиімді әдіс саналады.

Қазақ және ағылшын тілдері сөйлем құрылымы жағынан екі түрлі типке жатады: қазақ тілі – агглютинативті, ал ағылшын тілі – флективті-аналитикалық тіл. Осы типологиялық айырмашылық олардың сөйлем мүшелерінің құрылымы мен орналасу тәртібіне тікелей әсер етеді. Сөйлем – ойды білдіретін сөздер тізбегі. Әрбір сөз сөйлемде белгілі бір қызмет атқарады. Сөйлем мүшелері екіге бөлінеді:

1. Тұрлаулы мүшелер – негізгі мағынаны білдіреді.

2. Тұрлаусыз мүшелер – ойды толықтырып, нақтылап тұрады.

Тұрлаулы мүшелер (Main parts of the sentence)

1. Бастауыш (Subject)

Қазақ тілінде бастауыш көбінесе тұлғалық жалғаулар арқылы айқындалады және сөйлемнің басында орналасады: Мен кітап оқыдым.

Ағылшын тілінде бастауыштың орны қатаң сақталады, ол сөз тәртібі арқылы анықталады: I read a book. – Мұнда бастауыш әрқашан баяндауыштың алдында тұрады.

2. Баяндауыш (Predicate)

Қазақ тілінде баяндауыш көбіне етістік арқылы жасалып, бастауышпен жақтық және шақтық формада қиысады: Ол келді.

Мысалдар:

Қазақша: Айгүл кітап оқыды.
– Айгүл – бастауыш, оқыды – баяндауыш.

Ағылшынша: Aigul read a book.
– Aigul – subject, read – predicate.

Ағылшын тілінде баяндауыш көмекші етістікпен бірге беріледі және грамматикалық қатынастар көмекші сөздер арқылы көрінеді: He has come.

3. Толықтауыш (Object)

Қазақ тілінде толықтауыш септік жалғаулары арқылы көрінеді: Мен кітапты оқыдым.

Ағылшын тілінде толықтауыш сөз тәртібі арқылы ажыратылады: I read the book. – Қазақ тілінде сөз тәртібі еркін, ағылшыншада – қатаң (SVO).

4. Анықтауыш (Attribute)

Қазақ тілінде: анықтауыш анықталатын сөздің алдында тұрады: Жас бала ойнады.

Ағылшын тілінде: сын есім де зат есімнің алдында тұрады, бірақ күрделі анықтауыштар «of»-ты тіркеспен беріледі: A young boy played. / The book of the teacher.

5. Пысықтауыш (Adverbial Modifier)

Қазақ тілінде пысықтауыш сөйлемде еркін орын ауыстыра алады: Ол ертең келеді. / Ертең ол келеді.

Ағылшын тілінде пысықтауыш көбіне сөйлем соңында немесе басында орналасады:
He will come tomorrow. / Tomorrow he will come.

Тұрлаусыз мүшелер (Secondary parts of the sentence)

Мысалдар:

Қазақша: Айгүл кеше мектепке барды.
– Айгүл – бастауыш, барды – баяндауыш,
– кеше – пысықтауыш, мектепке – толықтауыш.

Ағылшынша: Aigul went to school yesterday.
– Aigul – subject, went – predicate,
– to school – object (direction), yesterday – adverbial.

Салыстырмалы қорытынды

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі сөйлем мүшелерін меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Агглютинативті құрылымды түсіну

Ағылшын тілділер сөз мағынасын қосымшалар арқылы емес, жеке сөздер арқылы жеткізуге дағдыланған. Мысалы, Мен барамын – бір сөзде тұлға, жақ, шақ бар.
Ағылшыншада бұл бірнеше сөзге бөлінеді: I will go.

2. Септік жалғаулары арқылы жасалатын толықтауышты тану

Ағылшын тілінде толықтауышты сөз тәртібі (SVO) анықтайды. Қазақ тіліндегі
Мен кітапты оқыдым сияқты сөйлемдерде толықтауыштың орны өзгерсе де, мағына сақталады – бұл ағылшын тілді үйренушілерге оғаш көрінеді.

3. Сөз тәртібінің еркіндігі

Қазақ тіліндегі «Ертең ол келеді», «Ол ертең келеді», «Келеді ол ертең» сөйлемдері бір мағына береді. Ағылшын тілінде мұндай ауысым мүмкін емес.

4. Баяндауыштағы қиысу жүйесі

Қазақ тілінде баяндауыш бастауышқа жақтық және шақтық тұрғыдан қиысады. Мысалы, Мен келдім, Сен келдің, Ол келді.
Ағылшыншада тек көмекші етістік арқылы: I came, You came, He came.

5. Пысықтауыш пен анықтауыштың орны

Қазақ тілінде анықтауыштар мен пысықтауыштардың орны еркін:
Жақсы адам, адам жақсы, кеше келді, келді кеше – бәрі контекске байланысты.

6. Баяндауышсыз сөйлемдер (номинативті сөйлемдер)

Күн жылы, Ол студент сияқты сөйлемдер ағылшын тілділерге аяқталмаған болып көрінеді, өйткені ағылшын тілінде «to be» міндетті: The weather is warm, He is a student.

7. Дыбыстық және грамматикалық үндестік

Сөздің соңғы буынындағы дауыстыға қарай жалғаулардың өзгеруі (сингармонизм) ағылшын тілділер үшін күрделі: қалада, ауылда, үйде т.б.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Агглютинативті құрылымды түсіну

қосымшалардың «grammar inside the word» (сөз ішіндегі грамматика) екенін көрсету.

2. Септік жалғаулары арқылы жасалатын толықтауышты тану

«Case endings show function, not position» қағидасын нақты мысалмен бекіту.

3. Сөз тәртібінің еркіндігі

Сөйлемнің негізгі мағынасы септік пен қосымшалар арқылы сақталатынын көрсету.

4. Баяндауыштағы қиысу жүйесі

Баяндауыш формасының ақпараттық жүктемесін (жақ пен шақты қатар көрсету) айқындау.

5. Пысықтауыш пен анықтауыштың орны

Интонация мен контекстің рөлін түсіндіру, сөйлем мағынасының тек сөз тәртібіне емес, жұрнақтарға және екпінге де тәуелді екенін көрсету.

6. Баяндауышсыз сөйлемдер (номинативті сөйлемдер)

Қазақ тілінде баяндауыштың мағынасы контексте немесе септік арқылы берілетінін көрсету.

7. Дыбыстық және грамматикалық үндестік

Сингармонизмді «Vowel Harmony» ұғымы арқылы визуалды кестемен көрсету.

Қорытынды

Қазақ және ағылшын тілдерінде сөйлем мүшелері мағына жағынан ұқсас болғанымен, олардың грамматикалық берілу жолдары өзгеше. Қазақ тілі – жалғаулар мен еркін сөз тәртібіне, ал ағылшын тілі – сөйлемдегі сөздердің қатаң орын тәртібі мен көмекші сөздерге сүйенеді. Сондықтан ағылшын тілділер үшін қазақ тілінің септік жүйесі ерекше қиындық туғызады. Ал сөз тәртібінің еркіндігі қиындық келтірмеуі мүмкін, себебі сөзді сөйлемнің қай жеріне орналастырса да негізінен дұрыс болып шығады.

1. Болымсыздық категориясының жалпы сипаты

Қазақ және ағылшын тілдерінде болымсыздық семантикалық, морфологиялық және синтаксистік құралдар арқылы жүзеге асады. Екі тіл үшін ортақ белгі – болымсыздықтың көпқабатты жүйе ретінде көрінуі; алайда олардың грамматикалық жасалуында маңызды айырмашылықтар бар. Қазақ тілінде болымсыздық негізінен етістікке жалғанатын морфемалар арқылы (–ма/–ме, –ба/–бе, –па/–пе) беріледі. Ағылшын тілінде болымсыздық дербес болымсыздық маркері not және көмекші етістіктер жүйесі арқылы көрсетіледі. Сөйтіп, екі тіл арасындағы негізгі айырмашылық – болымсыздық көрсеткіштерінің сөйлемдегі орны мен грамматикалық түрленуінде.

2. Қазақ тіліндегі болымсыздықтың жасалу жолдары

Морфологиялық болымсыздық

Етістікке тікелей жалғанатын –ма/–ме/–ба/–бе/–па/–пе жұрнақтары арқылы жүзеге асады.

Мысалдар:

келме-ді

бар-ма-дым

оқы-ма-йды

Синтаксистік болымсыздық: «емес» көмекші сөзі

а) «Емес» есім сөздермен

Емес – есім сөздердің болымсыздығын білдіретін көрсеткіш. Ол сөйлемнің баяндауышында қолданылады, морфологиялық жіктелмейді және жақ-жекелік жалғауларды қабылдамайды. Жақ-жекелік мағына есім баяндауышқа тіркелген жіктік жалғау арқылы беріледі.

Мысалдар:

Мен мұғалім емеспін.

Дастархан дайын емес.

Бұл – дұрыс жауап емес.

Бүгін – демалыс күн емес.

Сен жазушы емессің.

Біз кінәлі емеспіз.

Олар дәрігер емес.

Синтаксистік қызметі:

• Есім баяндауышты терістейді.
• Анықтауыштық-қарсы қою реңкін береді.
• Сөйлемге логикалық екпін қосады.

Мысал: Бұл – шешім емес, тек ұсыныс (мағынасы: шешім емес, керісінше ұсыныс).

ә) «Емес» етістік тұлғасына қатысты

Емес тек есімдермен шектелмей, етістіктің көсемше және есімше тұлғаларымен тіркесіп, күрделі болымсыздық мағынасын береді. Бұл жағдайда емес тікелей етістікті терістемейді, бірақ болжамды, айтылған немесе күтілген әрекетті жоққа шығарады.

Мысал: Сіздің кезегіңіз емес, мына кісінің кезегі. (Сіздің кезегіңіз емес – терістеу; мына кісінің кезегі – нақтылау, қарсы қою)

б) Болымсыздықты күшейту

Қазақ тілінде болымсыздықты күшейту үшін еш, ешқандай, бір де сияқты сөздер қолданылады. Олар сөйлемдегі әрекеттің мүлде болмағанын, толық жоққа шығарылуын көрсетеді.

Мысалдар:

Ешкім келген емес. (Мүлдем еш адам келмеді)

Бір де студент көрінген емес. (Тіпті бір студент те көрінген жоқ)

Бұл әңгімені маған бірде-бір адам айтқан емес.

Қызметі:

Болымсыздықты жай ғана білдірмейді, нықтап, абсолютті терістеу жасайды.

Мағына жағынан «мүлдем», «тіпті біреу де» деген реңк қосады.

Құрылым көбіне: «күшейткіш сөз + етістік + емес» немесе «күшейткіш сөз + болымсыз етістік» түрінде болады.

Лексикалық болымсыздық

Болымсыздық белгілі сөздер арқылы да беріледі: жоқ, болмайды, тиісті емес, қажет емес.

Мысалдар:

• Кітаптың ішінде сурет жоқ.
• Мына орын бос емес.
• Бұл іске араласуға болмайды.
• Артық тәрелке қажет емес.

Ағылшын тіліндегі болымсыздық

Синтаксистік болымсыздық: NOT

а) Етістікпен бірге

• Do/does/did + not
• Am/is/are + not
• Have/has + not
• Modal verbs + not

Мысал:
– I do not know.
– She is not happy.
– They cannot come.

ә) Қысқартылған формалар: don’t, doesn’t, didn’t, isn’t, aren’t, can’t, won’t.

Лексикалық болымсыздық

no, nobody, nothing, nowhere, neither, never.

Мысал:
– Nobody came.
– I never understood that.

Қосарланған болымсыздық

Ағылшын тілінде double negation нормативті грамматикада қате болып саналады:
I don’t know nothing (қате)
I don’t know anything (дұрыс)

Ал қазақ тілінде қосымша күшейткіш рөл атқарады:
Ешқашан ешкімге ештеңе айтқан жоқпын (норма).

Ағылшын тіліндегі «double negation» мен қазақ тіліндегі күрделі болымсыздықты салыстыру кестесі:

Болымсыздық жасаудың қазақ және ағылшын тілдеріндегі салыстырмалы кестесі

! Болымсыз сөйлемді англофондарға үйрету барысында қандай қиындықтар кезігуі мүмкін?

Ағылшын тілін білетіндерге қазақ тіліндегі болымсыз сөйлемді (negative sentence) үйрету кезінде бірнеше ерекше қиындықтар туындайды. Оларды жүйелі түрде қарастырайық:

1. Күрделі болымсыздық құрылымы

Қазақ тілінде бір сөйлемде бірнеше болымсыздық элементтері (еш, ешкім, ештеңе, –ма/–ме, емес) бірігіп қолданылуы мүмкін.

Ағылшынша double negation көбіне бір терістеуші элементпен жеткізіледі.

Мысалы: Ешқашан ешкімге ештеңе айтқан жоқпын.

Бұл ағылшынша I have never told anyone anything.

Ағылшынша студенттерге бір терістеуші элемент жеткілікті, сондықтан бірнеше терістеуші элементтің логикалық күшейткіш рөлін түсіндіру қиындық туғызады.

2. Морфологиялық болымсыздық

Қазақ тіліндегі етістікке жалғанатын –ма/–ме, –ба/–бе, –па/–пе жұрнақтары ағылшын тілінде жоқ.

Сондықтан келмеді, оқымаған сияқты формаларды ағылшын тілін білетіндерге түсіндіру үшін қосымша грамматикалық түсінік беру қажет.

3. «Емес» сөзінің қызметі

Емес есім сөздермен (зат есім, сын есім, сан есім, есімдік) және етістіктің көсемше/есімше тұлғаларымен тіркесіп, күрделі болымсыздық жасайды.

Ағылшынша бұл көбіне is not, are not, was not сияқты көмекші етістіктермен аударылады.

Қазақ тіліндегі тұлғаланбайтын, дербес болымсыздық маркері концепциясы ағылшынша студенттерге түсініксіз болуы мүмкін.

4. Күшейткіш болымсыздық

Еш, ешкім, ештеңе, бірде-бір сияқты сөздер болымсыздықты күшейтеді.

Ағылшынша бұл көбіне not…any, nobody, nothing арқылы беріледі.

Мысалы: Бір де адам көрінген емес – Not a single person appeared. Студенттерге «күшейткіш + болымсыздық» құрылымын қолдану жаңа және күрделі көрінуі мүмкін.

5. Жақ-жекелік және тұлғалық ерекшеліктер

Қазақ тілінде жіктік жалғаулар есім баяндауышқа тіркеледі, ал емес дербес, өзгермейтін.

Ағылшынша студенттер көбінесе болымсыздықты тек етістікке байланысты деп ойлайды.

Мысалы: Мен студент емеспін – I am not a student. Мұнда am – көмекші етістік, not – болымсыздық, a student – есім сөз.

Бұл үш элементтің байланысын түсіндіру ағылшынтілділер үшін қиындық тудырады.

6. Сөйлемнің логикалық реңкі

Қазақ тілінде болымсыздық тек терістеу емес, кейде қарсы қою, екпінді көрсету қызметін атқарады. Мысалы: Сіздің кезегіңіз емес, мына кісінің кезегі.

Ағылшынша мұны нақты аудару үшін It is not your turn, it is this person’s turn деген сияқты құрылым қолданылады.

Студенттерге терістеу + қарсы қою реңкін біріктіру жаңа концепция болуы мүмкін.

Қорыта айтқанда, негізгі қиындықтар төмендегіше:

1. Күрделі болымсыздық пен көп терістеуші элементтердің болуы

2. Морфологиялық болымсыздық жұрнақтарын түсіндіру

3. Емес сөзінің қызметін түсіндіру (есім сөздер мен етістік тұлғаларына қатысты)

4. Күшейткіш болымсыздықты дұрыс қолдану

5. Жақ-жекелік, тұлғалық ерекшеліктерді көрсету

6. Сөйлемнің логикалық реңкін ағылшыншаға дұрыс аудару

! Шешімдер мен ұсыныстар

Логикалық реңкті түсіндіру

Қазақ тілінде болымсыздық кейде қарсы қою немесе логикалық екпін береді.

Мысалы: Сіздің кезегіңіз емес, мына кісінің кезегі.

Студенттерге қарсы қою реңкін ағылшынша құрылыммен сәйкестендіруді көрсету: It is not your turn, it is this person’s turn.

Тапсырма және рольдік ойындар

Болымсыздық элементтері бар диалогтар жасау:

Бір студент: «Бұл кітапты оқыдың ба?»

Екінші студент: «Ешқашан оқымағанмын» / «Бірде-бір кітапты оқыған жоқпын»

Бұл тәсіл арқылы студенттер конструкцияны қолдану тәжірибесін алады.

Қазақ тілінде жалпылау есімдіктер (универсалды есімдіктер) – белгілі бір топ, зат немесе құбылыстың барлығын немесе толық жиынтығын білдіретін сөздер. Олар сөйлемде зат есімнің орнына қолданылады немесе зат есімді толықтырады.

Басты түрлері және қызметі

Морфологиялық ерекшеліктері

Жалпылау есімдіктер жақ, сан немесе септік бойынша өзгермейді. Бірақ сөйлемдегі басқа сөздермен (синтаксистік контексте) байланысып, септік жалғауларын алады.

Мысалдар:

Бәрі келді.

Барлық адам сыртқа шықты.

Бар шындық ашылды.

Синтаксистік қызметі

Сөйлемде баяндауышпен бірге толық мағына береді:

Бәрі келді. – бәрі (субъект) + келді (баяндауыш)

Күрделі сөйлемдерде анықтауыш ретін де атқара алады:

Барлық есім аталды..

Стильдік ерекшеліктері

Бәрі – бейтарап, күнделікті сөйлеуде жиі қолданылады.

Барлық – ресми, әдеби стильде жиі кездеседі.

Бар – көбіне заттың бар екенін көрсетуге арналған, көбіне қысқа сөйлемдерде қолданылады.

Қазақша – ағылшынша жалпылау есімдіктері:

Ескерту:

• Қазақ тілінде бәрі, барлық, бар мағынасы көбіне контекске байланысты өзгереді.
• Ағылшынша аударма құрылымы қазақ тіліндегі сөзге тура балама емес, сөйлемдік функциясына сәйкес келеді.
• Бұл кестені практикалық жаттығулармен бірге қолдану студенттерге жақсы түсінік береді.

Түсіндірудің тиімді жолы:

• Алдымен қазақ тіліндегі есімдіктің мағынасын түсіндіріп, сөйлемде қалай қолданылатынын көрсету.
• Сосын ағылшынша баламасын қоса беру, құрылымдық айырмашылықтарды атап өту.
• Сөйлемдерді салыстырмалы түрде практикалық жаттығуға беру.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі жалпылау есімдіктерін меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Бір сөзге бірнеше ағылшын баламасының сәйкес келуі

Бәрі ағылшын тілінде everyone, everything, all болады: Бәрі келді – Everyone came; Бәрі дайын – Everything is ready. Үйренуші қайсысын таңдау керегін контекстен ажырата алмайды.

2. «Бар» сөзінің екі мағынасы

Бар есімдік ретінде «барлық» (Бар шындық ашылды), ал баяндауыш ретінде there is/are (Үстелде кітап бар) болады. Үйренуші екеуін шатастырады.

3. Сан бойынша ерекшелік

Қазақша барлық студенттер көпше (all students), ағылшынша every student жекеше болады және жекеше етістікпен тіркеседі. Бұл айырмашылық қателікке әкеледі.

4. Стильдік айырмашылық

Бәрі – күнделікті сөйлеуде, барлық – ресми және жазба стильде жиі қолданылады.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Салыстырмалы кесте

2. Контекст арқылы үйрету

Алдымен қазақша есімдіктің мағынасын түсіндіріп, сөйлемде көрсету, содан кейін ағылшынша баламасын қосу. Әр сөйлемде нені білдіретінін («адам», «зат», «топ») атап өту.

3. Алмастыру жаттығуы

Бос орынды толтыру: ... келді (everyone), ... дайын (everything), ... студенттер (all). Жауап: бәрі, бәрі, барлық.

Қазақ тілінде болымсыздық есімдіктері сөйлемде субъекттің, объектінің немесе әрекеттің жоқтығын немесе орындалмағанын көрсету үшін қолданылады. Олар көбінесе еш, ешкім, ештеңе сияқты түбірлерден жасалған және сөйлемдегі болымсыздықты күшейтеді.

Негізгі түрлері және қызметі

Морфологиялық ерекшеліктері. Болымсыздық есімдіктер жақ, сан немесе септік бойынша өзгермейді. Сөйлемдегі етістік немесе емес арқылы толық болымсыздық мағынасы беріледі.

Мысалдар: Ешкім келген емес. Ештеңе істелген жоқ. Мен ешқайда бармадым.

Синтаксистік қызметі. Сөйлемде субъект, объект немесе толық іс-әрекетті терістеу қызметін атқарады. Күрделі болымсыздық формасын құруға мүмкіндік береді:

Ешқашан ешкімге ештеңе айтқан жоқпын. – Абсолютті терістеу, іс-әрекеттің толық жоқтығын көрсетеді.

Стильдік ерекшеліктері

• Күнделікті сөйлеуде: ешкім, ештеңе, ешқашан жиі қолданылады.
• Ресми немесе әдеби стильде: ешбір, ешқандай, ешқайда сияқты сөздер кездеседі.

Қазақ тіліндегі болымсыздық есімдіктері мен олардың ағылшынша баламаларының салыстырмалы кестесі:

Қолдану ерекшеліктері:

1. Болымсыздық есімдіктер жақ немесе сан бойынша өзгермейді.

2. Күрделі болымсыздық жасауға мүмкіндік береді:

Ешқашан ешкімге ештеңе айтқан жоқпын. – Абсолютті терістеу, іс-әрекеттің толық жоқтығын көрсетеді.

3. Күнделікті сөйлеуде: ешкім, ештеңе, ешқашан жиі қолданылады.

4. Ресми немесе әдеби стильде: ешбір, ешқандай, ешқайда қолданылады.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі болымсыздық есімдіктерін меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Қосарланған болымсыздық

Қазақ тілінде бір сөйлемде бірнеше болымсыздық есімдігі болады: Ешқашан ешкімге ештеңе айтқан жоқпын. Ағылшын тілінде қосарланған терістеу қате: I have never told anyone anything. Үйренуші қазақша қосымша терістеуді артық деп санайды.

2. Болымсыз етістіктің міндеттілігі

Қазақ тілінде еш- есімдігімен болымсыз етістік қолданылады: Ешкім келмеді. Ағылшын тілінде Nobody came – етістік болымды. Үйренуші Ешкім келді деп айтады.

3. Есімдіктің септелуі

Қазақ тілінде болымсыздық есімдігі септеледі: ешкімге, ештеңеден. Ағылшын тілінде предлогпен беріледі (to nobody, from nothing), бірақ ол сирек қолданылады.

4. «Еш» және «бір де»

Еш, бірде-бір, ешбір ағылшынша no, not a single болады. Нәзік мағыналық айырмашылықты жеткізу қиын.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Салыстырмалы кесте

2. Сұрақ-жауап жаттығуы

Сұрақтарға болымсыз жауап беру: Кім келді? – Ешкім келмеді. Не істедің? – Ештеңе істемедім. Қайда барасың? – Ешқайда бармаймын.

3. Бір терістеуден көп терістеуге көшу

Ағылшынша сөйлемді қазақшаға аударғанда әр болымсыздық есімдігін бөлек көрсету: I did not tell anyone anything → ешкімге ештеңе айтқан жоқпын.

Мәні. Бұйрық рай – сөйлеушінің біреуге әрекет жасауын тікелей бұйыру немесе сұрау үшін қолданылатын етістік райы. Бұл рай көбіне жедел әрекетке шақыру немесе тікелей нұсқау беру үшін қолданылады.

Морфологиялық ерекшеліктері. Негізінен етістік түбірі қолданылады. Жіктік жалғауы жоқ. Ауызекі сөйлеуде қысқа форма жиі қолданылады.

Мысалдар:

Кел! – Come!

Жаз! – Write!

Отыр! – Sit!

Күте тұр! – Wait!

Синтаксистік ерекшеліктері. Бұйрық райдағы сөйлем көбінесе субъектсіз келеді, себебі іс-әрекетті орындау міндеті айтылып тұрған адамға түсінікті.

Қосымша сөздермен күшейтілуі мүмкін: Мында! Кел! – Here! Come!

Бұйрық райдың сыпайы формасы (Polite / Indirect Imperative)

Мәні:

Сыпайы бұйрық рай – тілек, өтініш немесе ұсыныс білдіреді. Күнделікті және ресми сөйлеуде әдептілік көрсету үшін қолданылады.

Құрылымы:

1. –шы/–ші, –ың/–ің, –ыңдар/–іңдер қосымшалары арқылы жасалады.

2. Немесе сөйлемде сипаттауыш сөздер қосылады: өтінемін, сұраймын, қалауыңыз бойынша.

3. Күрделі сөйлемде шартты немесе болжау элементтері арқылы жұмсартылады: Сізге ыңғайлы болса, оны жасаңыз.

Мысалдар:

Келіңіз! – Please come!

Жазыңыз! – Please write!

Отырыңыз! – Please sit!

Өтінемін, есікті жауып қойыңыз. – Please, close the door.

Синтаксистік ерекшеліктері:

Сыпайы формада іс-әрекеттің кімге арналғаны нақты көрсетілуі мүмкін.

Бұйрық райдың тікелей қысқартылған формасына қарағанда ұзын әрі ресми сөйлемдерде жиі қолданылады.

Бұйрық райдың қолданылу жағдайлары

Ерекшеліктер мен ережелер

1. Бұйрық рай сөйлеуші мен тыңдаушы арасындағы қатынасты көрсетеді. Достық немесе отбасы қатынасында қысқа, бейсипайы форма қолданылады. Ресми, қызметтік жағдайларда сыпайы форма қолданылады.

2. Сыпайы формада көбінесе –шы/–ші қосымшалары және «өтінемін», «сұраймын» сияқты сөздер қолданылады.

3. Бұйрық райдағы сөйлемдер көбіне жеке субъекті көрсетпейді, бірақ сыпайы формада нақты адамға бағытталған болуы мүмкін.

4. Күрделі, сыпайы бұйрық рай сөйлемдерінде логикалық шарт немесе болжау арқылы жұмсартылады:

Егер уақытыңыз болса, өзіңізді күтемін. – If you have time, I will be waiting for you.

Бұйрық рай тұлғаларының күрделі жасалу жолы

Қазақ тіліндегі бұйрық рай агглютинативті тілдерге тән синтетикалық тәсіл арқылы жасалады. Негізгі база – етістік түбірі, оған мағыналық және қызметтік реңктерді күшейтетін грамматикалық көрсеткіштер тізбектеліп жалғанады. Мұндай тізбектілік бұйрық райдың құрылымдық және прагматикалық ерекшеліктерін айқындайды.

Алдымен түбір қимылдың негізгі семантикасын білдіреді (кел, бар). Бұдан кейін II жаққа тән бұйрықтық-сыпайылық көрсеткіштері (-ңыз/-ңіз) жалғанып, сөйлеушінің адресатқа қатынасы нақтыланады. Көптік мағынаны білдіретін -дар/-дер қосымшасы бұйрықтың бірнеше адресатқа бағытталғанын көрсетеді. Соңғы позицияда жұмсартылған өтініш, тілек, шақыру реңктерін беретін -шы/-ші модаль жұрнағы қолданылады.

Осының нәтижесінде келіңіздерші тәрізді формаларда бұйрық, сыпайылық, көптік және прагматикалық модальдік қатар беріледі. Бұл құбылыс қазақ тіліндегі бұйрық райдың тек грамматикалық категория емес, сөйлеуші мен тыңдаушы арасындағы қатынасты реттейтін күрделі қатысымдық жүйе екендігін көрсетеді.

Бұйрық райы қазақ тілінде тек қана бір сөзден құралады деген жаңсақ түсінік қалыптасып қалмау керек. Ағылшын тіліндегідей, кез келген ұзындықтағы сөйлем түрінде де жасалады. Мысалы:

Гүл алуды ұмытып кетпеңіз – Don’t forget to buy flowers.

Бала тым жас, оны боксқа келесі жылдан бастап беріңіз – Since the child is too young, start enrolling him in boxing only from next year.

Ешқашан жаман сөз айтпа! – Never say a bad word!

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі бұйрық райды меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Тікелей және сыпайы форма арасындағы айырмашылықты түсінбеу

Ағылшын тілінде imperative көбінесе қысқа, тура формада болады (Come! Sit!).

Қазақ тілінде сыпайы форма – Келіңіз! Жазыңыз! сияқты қосымша –шы/–ші қосымшалары және «өтінемін» сияқты сөздер арқылы беріледі. Сондықтан ағылшынтілділер сыпайы форманы «қиын» немесе артық көріп, оны тікелей бұйрық ретінде қабылдауы мүмкін.

2. –шы/–ші қосымшалары мен «өтінемін» сияқты сөздерді қолдануды шатастыру

Ағылшынша бұйрық райда мұндай қосымшалар жоқ. Сондықтан студенттер «Келіңіз!» сияқты формаларды қалай құру керегін білмеуі мүмкін.

3. Түрленімнің тізбектелу принципін түсінбеу

Қазақ тіліндегі күрделі бұйрық рай формалары қосымшалардың белгілі тәртіппен қосылуына негізделеді:

етістік түбір – рай көрсеткіші – көптік көрсеткіші – модаль реңк тұлғасы

Бұл – агглютинативті морфологияға тән тізбек. Мысал үшін «келіңіздерші» сөзін талдайық

«Келіңіздерші» сөзіне толық морфологиялық талдау:

1. кел – түбір

• Етістік, қимыл атауы.
• Негізгі мағынасы: бір жерге жақындау, жету.

2. -ің – бұйрық райдың II жақ сыпайы тұлғасының көрсеткіші

• «келіңіз» – «кел + іңіз» (дыбыстық ықшамдалу: -іңіз – -іңіс/-іңіз – -іңіз)
• Мұнда «кел + іңіз» сыпайылық мағына береді.

3. -дер – көптік көрсеткіші

Бұйрық райда II жаққа жалғанып, көп адамға сыпайы түрде бұйыру/өтіну мағынасын білдіреді:

• «келіңіз» – бір адамға
• «келіңіздер» – бірнеше адамға

4. -ші – қалау, өтіну, жұмсарту шылауы (модаль жұрнақ)

• Бұйрықтың реңкін жұмсартады: өтініш, ниет, шақыру мәнін береді.
• «келіңіздерші» – «келе қойсаңыздаршы», «өтінемін, келіңіздер» деген жұмсақ өтініш.

Осылайша, бір ғана форманың құрамында бұйрық, сыпайылық, көптік, прагматикалық модальдік қатар беріледі.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Тікелей және сыпайы форма арасындағы айырмашылықты түсінбеу

Салыстырмалы мысалдар беру: Кел! – Come! (тез, сипайы емес)

Келіңіз! – Please come! (сыпайы, ресми)

Рольдік ойындар жасау: бір студентке сыпайы емес, екіншісіне сыпайы бұйрық айту арқылы тәжірибе жасау.

2. –шы/–ші қосымшалары мен «өтінемін» сияқты сөздерді қолдануды шатастыру

Морфологиялық ережені нақты көрсету: Етістік түбірі + –шы/–ші + жаққа байланысты (сізге, сендерге)

Кесте арқылы түсіндіру тиімді:

Жаттығу: оқушыларға әр субъект атынан дұрыс форманы жасау тапсырмасын беру.

3. Түрленімді бөлшектеп, үлгі арқылы үйрету

Ұсынылатын тәсілдер:

1) Ең алдымен мағына бойынша бөлшектеу (4 мағынаны жеке беру)

"Келіңіздерші" сияқты формаларды бірден түгел үйретпей, әр мағынаны бөлек меңгерткен тиімді:

1. Бұйрық – кел!

2. Сыпайылық – келіңіз!

3. Көптік – келіңдер!

4. Өтініш / жұмсарту (-шы/-ші) – келе қойшы!

Студент алдымен әр реңкті жеке түсінеді – одан кейін ғана олардың бірігуін оңай қабылдайды.

2) Түсіндіруден гөрі үлгіге сүйену

Грамматика емес, қолданылу үлгісі арқылы көрсету жеңіл:

Оқушы "қалай?" емес, "қашан қолданам?" деген сұраққа жауап табады.

3) Түсіндірмеде тілдік интуицияға сүйену

Үйренушілер үшін ең жеңіл формула:

Бұл формула есте оңай сақталады.

4) Рөлдік ойындармен үйрету

Оқушыларға жағдай береміз:

Мұғалімге айтасың – отырыңызшы

Топқа айтасың – отырыңдар

Қонақтарға сыпайы өтініш – кіріңіздерші

Мұнда грамматикалық емес, жағдаяттық үйрену іске асады – ең тиімді тәсілдердің бірі.

5) Қателесуге рұқсат беретін әдіс

Студенттер форма жасап көреді:

бар... ңыз... дар... шы – барыңыздаршы

күте... ңіз... ше – күтіңізші

Мұнда тізбектеле жалғанудың логикасы автоматты қалыптасады.

6) Салыстыру әдісі (ең тиімді тәсілдердің бірі)

Қазақша мен ағылшынша салыстыру:

Come! – кел!

Please come! – өтінемін, келіңізші!

All of you, please come! – келіңіздерші!

Оқушы бірден параллель құрады.

7) Тірек сөздермен жеңілдету

Әр морфемаға "мағына белгісі" беру:

-ңыз/-ңіз – "respect"

-дар/-дер – "many people"

-шы/-ші – "please"

Мысалы:
кел + respect + many people + please = келіңіздерші

Бұл тәсіл өте жақсы жұмыс істейді.

8) Теорияны ең соңында беру

Бұйрық рай формасы мағыналық реңктерді үстеп жалғану арқылы күрделенеді: сыпайылық – көптік – модаль реңк. Қорыта айтқанда, бұйрық райдың күрделі формаларын грамматикалық емес, қолданымдық жолмен шешкен тиімді: жағдаят арқылы, үлгі арқылы, мағыналарды жіктеу арқылы, формулаға салып, рөлдік ойынмен, т.б. Бастапқыда тек қолданылуын үйретіп, теорияны кейіннен қосуға болады, яғни, студент осы тәсілдерді қолдана білгенде теория өздігінен түсінікті болады.

БҰЙРЫҚ РАЙДЫҢ ЕКІНШІ ЖАҒЫ (DIRECT / IMMEDIATE IMPERATIVE)

Мәні. Бұйрық райдың екінші жағы – сөйлеушінің тыңдаушыдан тікелей әрекет жасауын сұрауы немесе бұйыруы. Бұл форма жедел, нақты, қысқа әрекетке шақыру үшін қолданылады. Күнделікті тілде, достар арасында немесе тез нұсқау беру қажет болғанда қолданылады.

Морфологиялық ерекшеліктері. Етістік түпнұсқа немесе түбір түрінде қолданылады. Жіктік жалғауы жоқ. Субъект (кімге бұйрық беріліп жатқанын білдіретін сөз) көбінесе көрсетілмейді, себебі іс-әрекет орындаушыға түсінікті.

Мысалдар:

Кел! – Come!

Жаз! – Write!

Отыр! – Sit!

Күте тұр! – Wait!

Синтаксистік ерекшеліктері

Сөйлемде субъектсіз, яғни тек іс-әрекет көрсетіледі.

Әдетте қысқа, нақты сөздерден тұрады.

Қосымша сөздер арқылы күшейтілуі немесе назар аударту үшін ерекшеленуі мүмкін:

Міне! Кел! – Here! Come!

Стильдік ерекшеліктері

Бейресми стиль: достар, отбасы, қатарлас адамдар арасында жиі қолданылады.

Күрделі немесе ресми мәтінде: бірінші жағы көбіне сыпайы формамен алмастырылады (Келіңіз! Жазыңыз! Отырыңыз!).

Эмоциялық реңк: қысқа, нақты бұйрық кейде қатаң немесе талапты көрінеді.

Ерекшеліктер мен қолданылу жағдайлары

Бұйрық райдың бірінші жағы іс-әрекетті тікелей, қысқа түрде бұйыру үшін тиімді.

Ағылшыншаға аударғанда да «imperative mood»-тің қысқа, субъектсіз формасына сәйкес келеді.

Бұйрық рай: бірінші жағы vs сыпайы формасы

Қосымша түсіндірме

1.Екінші жағы (Direct / Immediate Imperative)

Қысқа, нақты, бейресми.

Субъект көрсетілмейді.

Мысалы: Кел! – Come!

2. Сыпайы форма (Polite / Indirect Imperative)

–шы/–ші қосымшасы және «өтінемін», «сұраймын» сияқты сөздер арқылы жасалады.

Ресми және әдепті сөйлесу үшін қолданылады.

Мысалы: Келіңіз! – Please come!

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі бұйрық райдың ІІ жағын меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Сыпайы және сыпайы емес форманы шатастыру

Қазақ тілінде бірінші жағы қысқа, сыпайы емес (Кел! Жаз!) болады, ал сыпайы формада қосымша қосымшалар (Келіңіз! Жазыңыз!) қолданылады.

Ағылшыншада көбінесе Please арқылы сыпайы форма жасалады, бірақ –шы/–ші қосымшалары жоқ.

2. Қысқа бұйрықты сөйлемдердің «қатал» көрінуі

Кел! Жаз! сияқты қысқа бұйрықтар кейде қатаң немесе талап етуші сипатта көрінеді. Ағылшынтілді студенттер үшін бұл әсіресе ресми жағдайдағы қолданыста «тәртіпке шақыру» болып қабылдануы мүмкін.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Сыпайы және сыпайы емес форманы шатастыру

Кесте арқылы салыстыру:

Рольдік ойындар: студенттер бір-біріне бейресми және сыпайы бұйрық айту арқылы тәжірибе жинайды.

2. Қысқа бұйрықты сөйлемдердің «қатал» көрінуі

Сыпайы форманы көрсету: Келіңіз! Жазыңыз! – Please come! Please write! Әр сөйлемде өтініш сөздерін қолдануды үйрету: өтінемін, сұраймын.

Оқушыларға рольдік ойындар арқылы әр формада сөйлем құруды ұсынуға болады:

Бір студентке бірінші жағы, екіншісіне сыпайы форма айту.

Мысалдарды ағылшынша аудармамен көрсету арқылы салыстырмалы түрде түсіндіруге болады.

Бейресми формаларды сыпайы, ресми формаларға айналдырып және керісінше, сыпайы, ресми формаларды бейресми формаларға айналдыру жұмыстыран жасау бұл граммтиканы бекітуге жақсы көмектеседі.

Қорытынды. Бұйрық райдың II жақ формасы тікелей адресатқа бағытталған қимылды талап ету, өтініш, ұсыныс, тыйым сияқты мағыналарды білдіреді. Оның ашық (бар, кел), жұмсарған (барыңыз, келіңіз), көптік (барыңдар, барыңыздар) түрлері сөйлеушінің адресатқа қатынасын, сыпайылық деңгейін және әлеуметтік қашықтықты көрсетеді. Бір ғана формада бұйрық, сыпайылық және көптік мәндердің қабаттасуы ағылшын тілді үйренушілер үшін қиындық тудырады, өйткені ағылшын тілінде бұйрық рай тұлғасыз беріледі. Оқытуда сыпайылық дәрежелерін контекстпен салыстыра көрсету, қысқа диалогтар құрай отырып, рөлдік тапсырмалар қолдану – формаларды тез меңгеруге көмектеседі.

Мәні. Бұйрық райдың І жақ формасы (мен, біз) – қазақ тілінде ерекше қызмет атқаратын категория. Әдетте бұйрық ІІ жаққа (сен, сіз) бағытталады, ал І жақта нағыз бұйрық мағынасы сақталмай, сөйлеушінің өз әрекетіне қатысты ниет, ұсыныс, бастама, шешім, кейде рұқсат сұрау немесе келісім күту реңктерін береді.

Бұйрық райдың І жақ формасында “мен…” немесе “біз…” тұлғалары арқылы әрекеттің бастамашысы да, орындаушысы да сөйлеушінің өзі болады. Осы себепті І жақ бұйрық райы тыңдаушыға бағытталған бұйрықтан гөрі, үлкенді-кішілі ұсынысты, жұмсақ үнді өтінішті немесе бірлескен әрекетке шақыруды білдіреді (мысалы: «мен айтайын», «біз барайық», «мен бастайын»).

Жасалу жолы.

а) Мен (І жақ жекеше): –йын / –йін / –айын / –ейін. Бұл қосымша етістікке жалғанады. Мысалдар:

• Мен айтайын.
• Мен бастап көрейін.
• Мен барып келейін.
• Мен жазайын.

Мағына реңкі: «Өзім істейін бе? Мен істесем қайтеді? Менің істегенім дұрыс шығар» деген ұсыныс/ниет.

ә) Біз (І жақ көпше): –йық / –йік / –лық / –лік (–лық, –лік ауызекі сөйлеуде, сирек қолданылады)

Мысалдар:

• Біз барайық.
• Біз бастайық.
• Біз тыңдайық.
• Біз көрейік (көрелік).

Мағына реңкі:
– «Кеттік», «былай істейік», «бірге жасайық» деген ұсыныс, ынталандыру.

І жақ бұйрық райдың прагматикалық рөлі

Бұл формада іс-әрекет жасау тыңдаушыға тіке бұйырылмайды, мұнда төмендегіше прагматикалық реңктер бар:

• жұмсақ үн;
• сыпайылық;
• келісім күту;
• ортақ әрекетке шақыру.

Мысалы:

• Мен барайын ба? – рұқсат сұрау.
• Біз бастайық. – топты іске кірісуге шақыру.
• Мен айтайын. – бастаманы өз мойнына алу.

Ағылшын тілінде баламасы қандай?

І жақ бұйрық райдың ең жақын баламасы:

• Let me… – Let me start.
• Let’s… – Let’s go.
• I will… (ниет білдіру)
• Shall I…? / Shall we…? (ұсыныс)

Мысалы:

• Мен айтайын – Let me say it.
• Біз барайық – Let’s go.
• Мен бастайын ба? – Shall I start?

Қорытынды
Бұйрық райдың І жақ формасы қазақ тілінде сөйлеушінің өзіне немесе өз тобына бағытталған ниет, ұсыныс, ерік білдіру үшін қолданылады. Ол тек бұйыру емес, бірлесу, ортақ әрекетке шақыру, ұсыныс жасау сияқты прагматикалық реңктерді де қамтиды. Формасы әрдайым күрделі: бұйрық мағынасы, сыпайылық, көптік және модальдық мән бір сөздің ішінде тоғысып, ағылшын тілді үйренушілерге абстрактілі көрінуі мүмкін. Мұны түсінуді жеңілдету үшін форманы мағыналық қабаттарға бөліп көрсету, үлгілер арқылы контекстпен үйрету және ағылшын тіліндегі синонимдік үлгілермен (Let’s…, Shall we…, Why don’t we…) салыстыру тиімді болады.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі бұйрық райдың І жақ формасын меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. Бұйрық рай тек ІІ жаққа бағытталады деген түсінік

Ағылшын тілінде imperative тыңдаушыға бағытталады (Come! Sit!). Қазақ тілінде бұйрық райдың І жағы (барайын, барайық) сөйлеушінің өзінің немесе тобының әрекетін білдіреді. Үйренуші мұны «бұйрық» деп емес, тілек не ниет деп түсінбей қалады.

2. Жұрнақтардың нұсқалары мен үндестік

Жекеше жалғау -йын/-йін не -айын/-ейін (айтайын, келейін), көпше жалғау -йық/-йік (барайық, көрейік). Түбір дауысты не дауыссызға бітуіне қарай нұсқа өзгереді. Ағылшын тілінде мұндай өзгеріс жоқ.

3. Бір форманың бірнеше ағылшын баламасы болуы

Мен айтайын – Let me say it / I will say it, Біз барайық – Let's go, Мен барайын ба? – Shall I go? Үйренуші бір қазақша форманың қай ағылшын құрылымына сәйкес келетінін контекстен ажырата алмайды.

4. Прагматикалық реңкті түсінбеу

І жақ форма бұйрық емес, ұсыныс, рұқсат сұрау, бастаманы өз мойнына алу мәнінде жұмсақ естіледі. Ағылшын тілінде бұл реңк let немесе shall арқылы беріледі, ал қазақша тек жұрнақпен және интонациямен жеткізіледі.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. Қазақша форманы ағылшынша баламамен қатар беру

2. Морфемалық талдау

Формаларды бөліп көрсету: айт-айын, бар-айық, кел-ейін. Түбір + І жақ жалғауы формуласын үйрету және үндестікке қарай нұсқаны таңдатып жаттықтыру.

3. Жағдаятқа негізделген тапсырмалар

Мұғалім жағдаят береді, үйренуші сәйкес форманы айтады: біреуге көмектескісі келеді – Мен көмектесейін; топты іске шақырады – Бастайық; рұқсат сұрайды – Мен кірейін бе? Рөлдік ойын арқылы реңкті бекіту.

ӨЗДІК ЕТІС (REFLEXIVE VERB)

1. Мәні. Өздік етіс – іс-әрекеттің субъект өзі үшін жасалатынын білдіретін етістік. Қазақ тілінде өздік етістер көбінесе –ын / –ін / –н қосымшалары арқылы жасалады. Сөйлемде субъект іс-әрекетті өзіне бағыттап орындағанын көрсетеді.

Мысалдар:

Жуыну – to wash oneself

Киіну – to dress oneself

Тарану – to comb one’s hair

2. Морфологиялық ерекшеліктері. Етістік түбіріне –ын / –ін / –н қосылады. Кейде қосымша етістік формалары (рай, шақ) арқылы тұлғаланады:

Жуынып жатырмын – I am washing myself

Киінді – (He/She) dressed himself/herself

3. Синтаксистік ерекшеліктері

Сөйлемде субъект пен объект бірдей: іс-әрекет жасаушы мен оған әсер етуші – бір адам.

Өздік етістер көбінесе күнделікті тұрмыстық іс-әрекеттерді білдіреді.

Мысалдар:

Мен әр таң сайын жуынуға тырысамын. – I try to wash myself every morning.

Ол кешке киінді. – He/She got dressed in the evening.

Қыз бала таранып жатыр. – The girl is combing her hair.

Өздік етіс арқылы сөйлем іс-әрекеттің субъект өзіне бағытталғанын нақтылайды. Көбіне тағам дайындау, дене күтімі, киім кию сияқты тұрмыстық әрекеттерде қолданылады. Ағылшыншада бұл көбінесе reflexive pronoun (myself, yourself, himself, herself, itself, ourselves, yourselves, themselves) арқылы беріледі. Екі тілдегі салыстырмалы мысалы:

«Жуыну» етістігінің жіктелу кестесі

Қорыта айтқанда:

1. Өздік етіс субъект пен объект бірдей екенін көрсетеді.

2. –ын/–ін/–н қосымшасы етістік түбіріне қосылады, сөйлемде тұлғаланған шақ арқылы толық мағына береді.

3. Ағылшыншада reflexive pronoun (myself, yourself, himself, herself, itself, ourselves, yourselves, themselves) арқылы беріледі.

4. Күнделікті тұрмыстық әрекеттерді сипаттауға жиі қолданылады: жуыну, киіну, тарану, отырғызу, жату және т.б.

! Ағылшынтілді аудиторияға қазақ тіліндегі өздік етісті меңгерту барысында мынадай қиындықтар туындауы мүмкін:

1. -ын/-ін/-н жұрнақтарының мәнін түсінбеу

Қазақша өздік етістер сөйлеуші іс-әрекетті өзіне бағыттағанын білдіреді. Ағылшын тілінде бұл myself, yourself деп беріледі, бірақ ағылшын тілділерге түсініксіз болуы мүмкін.

2. Өздік пен өзгелік етістікті шатастыру

Learners кейде жуыну мен жуындыру, киіну мен киіндіру дегендерді шатастырады.

3. Сөзбе-сөз аударуға тырысу

Кейбір ағылшын reflexive-пен салыстырады, бірақ барлық қазақша өздік етіс ағылшынша self қажет етпейді (мысалы, I wake up = мен ояндым).

4. Өздік етістердің тізімін жаттауға тырысу

Learners -ын/-ін/-н көрсе болды, reflexive деп ойлайды, бірақ кейбір етістіктер семантикалық жағынан өздік емес.

! Шешімдер мен ұсыныстар

1. -ын/-ін/-н жұрнақтарының мәнін түсінбеу

Мысал арқылы көрсету: I wash myself = мен жуындым. «Өзіне бағытталған» екенін нақты көрсету.

2. Өздік пен өзгелік етістікті шатастыру

Қарапайым ереже: -ын/-ін/-н → өздік, -дыр/-дір/-т/-қыз → өзгелік. Кесте мен мысалдар арқылы көрсету.

3. Сөзбе-сөз аударуға тырысу

«Kazakh reflexive ≠ English reflexive» екенін түсіндіру, параллель мысалдар көрсету.

4. Өздік етістердің тізімін жаттауға тырысу

Тек күнделікті өмірде қолданылатын 10–15 негізгі өздік етістің етістіктерін беріп, кейінірек толықтыру: жуыну, киіну, ояну, тарану, тістену, жиналу, отыру, жүру, жату, күліну.

Қорыта айтқанда, өздік етіс (Reflexive verb) – сөйлеушінің іс-әрекеті өзіне бағытталған іс-әрекет. Бұл етіс арқылы «бастауыш» өз ісін өзі орындайтынын көрсетеді. Мысалы, жуыну, киіну, ояну сияқты күнделікті әрекеттер қазақ тілінде өздік етіс арқылы беріледі. Ағылшынша баламасы көбіне myself, yourself сияқты reflexive pronoun арқылы көрсетіледі, бірақ барлық қазақша өздік етіс ағылшынша әрдайым «reflexive» емес. Өздік етісді А1/А2 деңгейінде үйретуде негізгі қиындық – оларды өзгелік етістерден ажырату. Мысалы, жуыну – өздік етіс, өйткені әрекет сөйлеушіның өзіне бағытталған: «Мен таңертең жуындым». Жуындыру – өзгелік етіс, өйткені әрекет басқа адамға бағытталған: «Мен баламды жуындырдым». Бұдан түйетініміз, тіл үйренушілір етістік құрамында -ын/-ін/-н жұрнақтарын көрсе болды «reflexive» деп ойлауы мүмкін, бірақ семантикалық тұрғыдан ондай жұрнақтары бар етістің бәрі өздік емес. Осы қиындықты шешуге арнайы шеберлік жаттығулары қажет болады.